Ағылшын тіліндегі subjunctive mood — бұл шындыққа жанаспайтын, мысалы, тілек, ұсыныс немесе ойша жасалған болжамды білдіру үшін қолданылатын етістіктің ерекше формасы. Ол көбіне ресми жағдаяттарда кездеседі және indicative mood (фактілерді білдіретін рай) пен imperative mood (бұйрық беру) формаларынан өзгеше, нәзік мағыналарды жеткізуде маңызды рөл атқарады.
Жоғары деңгейдегі оқушы ретінде сіз бұл грамматикалық құрылымды байқамастан кездестірген де боларсыз. Оның ауызекі сөйлеуде қолданысы азайғанымен, ағылшын тіліндегі subjunctive mood-ты жақсы меңгеру, әсіресе кәсіби және академиялық жазба жұмыстарында нағыз біліктіліктің белгісі болып табылады. Ендеше, оның формалары мен қызметтерін нақты мысалдармен талдап көрейік.
Subjunctive mood дегеніміз не?
Грамматикадағы 'mood' (рай) ұғымын сөйлеушінің көзқарасы немесе ниеті деп түсініңіз. Ең жиі кездесетін рай — indicative, оны біз фактілерді айту үшін қолданамыз: "She *is* a doctor." (Ол — дәрігер). Imperative mood бұйрық береді: "*Be* quiet!" (Тыныш бол!). Ал subjunctive mood шындыққа жанаспайтын жайттармен жұмыс істейді. Ол мүмкіндіктер, армандар мен фактіге жатпайтын жағдайлар әлемін зерттейді. Бұл — "егер... болса", "шіркін,... болса" және "...істеу маңызды" деген сияқты ойларды білдіретін рай.
Оны меңгеру үшін екі негізгі форманы білу қажет: present subjunctive және past subjunctive.
Present Subjunctive қалай жасалады және қайда қолданылады?
Present subjunctive бастапқыда біртүрлі көрінуі мүмкін, себебі ол субъектіге қарамастан етістіктің негізгі формасын (яғни 'to' бөлшегінсіз инфинитивті) пайдаланады. Бұл үшінші жақ жекеше түрде '-s' жалғауының қосылмайтынын білдіреді.
Көбінесе mandative subjunctive деп аталатын бұл форма талап ету, кеңес беру, ұсыныс жасау немесе қажеттілікті білдіретін етістіктерден немесе сөз тіркестерінен кейін келетін 'that' бар бағыныңқы сөйлемдерде қолданылады.
Талаптарды, ұсыныстарды білдіру үшін қалай қолданылады?
Бұл — present subjunctive-тің ең жиі қолданылатын түрі. Ол *suggest, recommend, demand, insist, ask, propose, require, request* сияқты етістіктерден кейін 'that' арқылы жасалған сөйлемде келеді.
- Бұрыс: The CEO demanded that everyone *attends* the meeting.
- Дұрыс: The CEO demanded that everyone attend the meeting. (Бас директор барлығының жиналысқа қатысуын талап етті.)
- Бұрыс: I suggest that he *is* more careful.
- Дұрыс: I suggest that he be more careful. (Мен оған абай болуды ұсынамын.)
Ол сондай-ақ *'it is essential that', 'it is vital that', 'it is important that'* сияқты тіркестерден кейін қолданылады.
- Мысал: It is essential that the documents be signed by noon. (Құжаттарға түске дейін қол қойылуы аса маңызды.)
Қандай тұрақты тіркестерде кездеседі?
Present subjunctive сонымен қатар бірнеше дәстүрлі, тұрақты тіркестерде сақталған:
- God bless you. (Құдай жарылқасын.)
- Long live the Queen! (Патшайым ұзақ жасасын!)
- Be that as it may... (Қалай болғанда да...)
- Heaven forbid. (Құдай сақтасын.)
Past Subjunctive формасының ерекшелігі неде?
Атауына қарамастан, past subjunctive өткен шаққа қатысты емес. Ол қазіргі немесе болашақ шақтағы шындыққа жанаспайтын немесе гипотетикалық жағдайларға нұсқайды. Көптеген етістіктер үшін оның формасы simple past шағымен бірдей. Ең маңызды ерекшелік — 'to be' етістігі. Ол *I, he, she, it* сияқты барлық жақтар үшін 'were' формасына өзгереді.
Тілектерді білдіру үшін қалай қолданамыз?
Өзіңіз басқаша болғанын қалайтын қазіргі жағдай туралы тілек білдіргенде, past subjunctive қолданылады.
- Мысал: I wish I were on a beach right now. ('was' емес — бұл subjunctive-тің классикалық белгісі.) (Шіркін, қазір жағажайда болсам ғой.)
- Мысал: She wishes she had more time to study. (Ол оқуға көбірек уақыты болғанын қалайды.)
- Мысал: If only we knew the answer. (Егер жауабын білсек қой.)
Шартты сөйлемдерде (Second Conditional) қалай қолданылады?
Past subjunctive — second conditional-дың негізі. Ол болуы екіталай немесе гипотетикалық болашақ оқиғаны және оның нәтижесін сипаттайды.
- Мысал: If I were you, I would accept the offer. (Мұнда 'were' кеңестің гипотетикалық сипатын көрсету үшін қолданылады.) (Мен сенің орныңда болсам, ұсынысты қабылдар едім.)
- Мысал: If he owned a car, he could drive to work. (Егер оның көлігі болса, ол жұмысқа көлікпен бара алар еді.)
Subjunctive mood-ты білу әлі де маңызды ма?
Үнемі өзгеріп отыратын тіл әлемінде бұл ресми құрылымның әлі де қажеті бар ма? Әрине. Жоғары деңгейдегі оқушылар үшін ол бірнеше маңызды мақсатқа қызмет етеді:
- Ресмилік және кәсібилік: Бизнес, заң және академиялық жазба жұмыстарында subjunctive-ті дұрыс қолдану ағылшын тілін жоғары деңгейде меңгергеніңізді көрсетеді.
- Анықтық және дәлдік: Бұл сізге гипотетикалық ойлар, тілектер, талаптар сияқты нәзік идеяларды грамматикалық тұрғыдан дәл жеткізуге, екіұштылықтан аулақ болуға мүмкіндік береді.
- Стандартталған тесттер: TOEFL, IELTS және Cambridge English сияқты біліктілік емтихандарында subjunctive сияқты күрделі құрылымдар туралы білім жиі тексеріледі.
Қорытындылай келе, ағылшын тіліндегі subjunctive mood-ты меңгеру сіздің тілдік дағдыларыңызды жай ғана еркін сөйлеу деңгейінен шынайы жетік деңгейге көтереді. Гипотетикалық контекстерде is орнына be немесе was орнына were қолдану керектігін түсіну арқылы сіз өз ойларыңызды ана тілінде сөйлейтін маман деңгейіндегідей дәлдікпен және сенімділікпен жеткізе аласыз.
Жиі қойылатын сұрақтар (ЖҚС)
«I wish I was» деп айту қате ме? Ресми грамматикада «I wish I were» — past subjunctive-тің дұрыс формасы. Дегенмен, «I wish I was» бейресми, ауызекі ағылшын тілінде өте жиі кездеседі және сол контексте кеңінен қабылданады. Ресми жазба жұмыстары немесе емтихандар үшін әрқашан «were» қолданыңыз.
Subjunctive mood орнына 'should' етістігін қолдануға бола ма? Иә, бұл жиі кездесетін балама, әсіресе британдық ағылшын тілінде. Мысалы, «The manager suggested that he *complete* the report» орнына «The manager suggested that he *should complete* the report» деп айтуға болады. Subjunctive формасы сәл ресмилеу болып саналады.
Ағылшын тілінде сөйлейтіндер subjunctive mood-ты үнемі қолдана ма? Әрқашан емес, әсіресе күнделікті сөйлесуде. Subjunctive-тің қолданысы бейресми тілде азайып келеді және көптеген ана тілінде сөйлейтіндер балама тіркестерді қолдануы мүмкін (мысалы, инфинитив арқылы: «I asked him to be here»). Алайда, ол ресми жазбаша ағылшын тілінде стандарт болып қала береді.
Subjunctive және Conditional райларының айырмашылығы неде? Бұл екеуі тығыз байланысты. Subjunctive — гипотетикалық жағдайларды білдіру үшін қолданылатын етістік формасы. Conditional — әдетте гипотетикалық жағдайдың *нәтижесін* білдіретін етістік формасы (көбінесе *would, could, should* сияқты модальды етістіктермен келеді). Second conditional сөйлемі екеуін де қолданады: «If I were (subjunctive) rich, I would travel (conditional) the world.» (Егер мен бай болсам (subjunctive), әлемді саяхаттар едім (conditional).)