Ең жиі кездесетін 10 ағылшын фразалық етістігін түсіну үшін, олардың негізгі етістік пен көмекші сөзден (демеулік немесе үстеу) құралып, жаңа мағына беретінін білу керек. Оларды тиімді қолдану үшін әрқайсысын тұтас сөздік бірлік ретінде үйреніп, нақты сөйлесу барысында жаттығу қажет. Бұл қарапайым нұсқаулық сізге осы маңызды фразаларды меңгеріп, ағылшынша табиғи сөйлеуге көмектеседі.
Фразалық етістіктер ағылшын тілінде сөйлейтіндер қолданатын құпия код сияқты көрінуі мүмкін, бірақ олардың еш құпиясы жоқ. Ең жиі кездесетін ағылшын фразалық етістіктерін үйрену — сөйлеу еркіндігін арттырып, күнделікті әңгімені жақсы түсінудің төте жолы.
Фразалық етістік дегеніміз не және оны қалай түсінуге болады?
Фразалық етістік — бұл негізгі етістік пен көмекші сөздің, яғни демеуліктің (on, in, under) немесе үстеудің (up, down, away) тіркесуінен жасалған сөз тіркесі. Бұл тіркес көбіне негізгі етістіктің бастапқы мағынасынан мүлдем өзгеше жаңа мағына береді.
Мысалы, 'give' етістігі «біреуге бір нәрсе ұсыну» дегенді білдіреді. Бірақ оған 'up' көмекші сөзін қосқанда, 'give up' фразалық етістігі «бас тарту» немесе «талпынысты тоқтату» деген мағынаға ие болады. Сондықтан оларды әр сөзді жеке-жеке аудару арқылы емес, бірегей сөздік бірлік ретінде жаттау керек.
Ағылшынша сөйлегенде ең жиі кездесетін 10 фразалық етістік қандай?
Дайынсыз ба? Төменде мағыналары мен нақты мысалдары келтірілген екі сөзден тұратын он маңызды етістіктің тізімі берілген. Олардың сөйлемде қалай қолданылатынына назар аударыңыз.
- Give up
- Мағынасы: Талпынысты тоқтату; бас тарту.
- Мысалы: "Learning guitar is hard, but don't give up! You're making great progress." (Бұл жерде "give up" сөзі «бас тартпа», «тастама» дегенді білдіреді.)
- Go on
- Мағынасы: Жалғастыру; орын алу, болу.
- Мысалы: "Sorry for the interruption, please go on with your story. I want to know what happened next." (Бұл сөйлемде "go on" сөзі «әңгімеңді жалғастыра бер» деген мағынада қолданылған.)
- Find out
- Мағынасы: Бір ақпаратты білу, анықтау.
- Мысалы: "Can you please find out what time the movie starts tonight?" (Бұл сөйлемде "find out" сөзі «анықтап білші» деген мағынаны береді.)
- Get up
- Мағынасы: Ұйқыдан тұру.
- Мысалы: "I have to get up at 6 AM tomorrow for an early meeting." (Бұл жерде "get up" сөзі «ұйқыдан тұру» дегенді білдіреді.)
- Look for
- Мағынасы: Бірдеңені немесе біреуді іздеу.
- Мысалы: "I'm looking for my keys. Have you seen them anywhere?" (Бұл сөйлемде "looking for" сөзі «кілттерімді іздеп жүрмін» дегенді білдіреді.)
- Turn on / Turn off
- Мағынасы: Бір нәрсенің қуатын немесе ағынын қосу немесе тоқтату (мысалы, электр, су).
- Мысалы: "Could you turn on the lights? It's getting dark in here." / "Please turn off the TV before you go to bed." (Бұл мысалдарда "turn on" - «жарықты қос», ал "turn off" - «теледидарды сөндір» дегенді білдіреді.)
- Put on
- Мағынасы: Киім кию.
- Мысалы: "It's cold outside. You should put on a warm coat." (Бұл жерде "put on" сөзі «жылы пальто киіп ал» деген мағынада.)
- Take off
- Мағынасы: Киімді шешу; ұшақтың жерден көтерілуі.
- Мысалы: "Please take off your shoes before you come inside." / "Our flight is scheduled to take off in an hour." (Бірінші сөйлемде «аяқ киіміңді шеш», екіншісінде «ұшақ ұшады» деген мағынада қолданылған.)
- Work out
- Мағынасы: Жаттығу; мәселенің шешімін табу.
- Мысалы: "I try to work out at the gym three times a week." / "Don't worry, we'll work out a solution to this issue." (Бірінші мысалда «жаттығуға тырысамын», ал екіншісінде «мәселенің шешімін табамыз» деген мағынаны білдіреді.)
- Look up
- Мағынасы: Ақпаратты кітаптан немесе интернеттен іздеу.
- Мысалы: "If you don't know the word's meaning, you can look it up in the dictionary." (Бұл сөйлемде "look it up" тіркесі «сөздіктен қарап, іздеу» дегенді білдіреді.)
Осы фразалық етістіктерді қолдануды қалай үйренуге болады?
Тізімді білу — бұл бірінші қадам; етістіктерді сенімді түрде қолдану — басты мақсат. Міне, жаттығуға көмектесетін бірнеше қарапайым кеңес:
- Өз сөйлемдеріңізді жазыңыз: Өз өміріңізге қатысты сөйлемдер құрастырыңыз. Мысалы, "I usually get up at 7:30 AM.". Жеке тәжірибемен байланыстыру сөздерді есте сақтауды жеңілдетеді.
- Белсенді тыңдаңыз: Ағылшынша фильмдер немесе телешоулар көргенде, мұқият тыңдаңыз. Осы фразалық етістіктердің қаншалықты жиі кездесетініне таң қаласыз.
- Сөйлеуден қорықпаңыз: Қателесіп қалам деп қорықпай, оларды сөйлесу кезінде қолданыңыз. Жаттығу — еркін сөйлеуге апаратын жалғыз жол.
- Карточкалар қолданыңыз: Карточканың бір жағына фразалық етістікті, екінші жағына оның мағынасы мен мысал сөйлемді жазыңыз. Өзіңізді үнемі тексеріп отырыңыз.
Осы ең жиі кездесетін фразалық етістіктерді меңгеру бір күнде бола қоймас, бірақ тұрақты жаттығу оларды сөздік қорыңыздың табиғи бөлігіне айналдырады. Осы тізімге назар аудару арқылы сіз күнделікті ағылшынша сөйлесуді түсіну және оған қатысу үшін мықты негіз қалайсыз.
Фразалық етістіктер туралы жиі қойылатын сұрақтар
Ағылшын тілін үйренушілерге фразалық етістіктер неге қиын соғады?
Фразалық етістіктердің қиын болу себебі — олардың мағынасы көбіне идиомалық болады, яғни оны жеке сөздерден түсіну мүмкін емес. Мысалы, 'look' (қарау) пен 'up' (жоғары) сөздері логикалық тұрғыдан «ақпарат іздеу» дегенді білдірмейді. Үйренушілер әрбір фразалық етістікті бірегей сөз тіркесі ретінде жаттауы керек.
Бір фразалық етістіктің бірнеше мағынасы болуы мүмкін бе?
Иә, әрине. Көптеген фразалық етістіктердің контекстке байланысты бірнеше мағынасы болады. Мысалы, 'take off' сөзі киімді шешуді, ұшақтың ұшуын немесе бизнес пен мансаптың кенеттен сәтті болуын білдіруі мүмкін.
Бөлінетін (separable) және бөлінбейтін (inseparable) фразалық етістіктердің айырмашылығы неде?
Кейбір фразалық етістіктер «бөлінетін» деп аталады, яғни объектіні етістік пен көмекші сөздің ортасына қоюға болады (мысалы, "Turn the light on" немесе "Turn on the light"). Ал бөлінбейтін фразалық етістіктерді бұлай бөлуге болмайды (мысалы, "I'm looking my keys for" деуге болмайды, тек "I'm looking for my keys" деп айту керек).
Ағылшынша сөйлескенде фразалық етістіктерді қолданбаса да бола ма?
Қолданбауға тырысуға болады, бірақ сөзіңіз тым ресми және жасанды естіледі. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер күнделікті өмірде фразалық етістіктерді үнемі қолданады, сондықтан оларды түсіну және пайдалану — еркін сөйлеп, табиғи дыбысталу үшін өте маңызды.