Ағылшын тіліндегі 5W ережесі – бұл Who, What, Where, When және Why. Бұл маңызды сұрау есімдіктері – нақты ақпарат алудың негізі. Олардың көмегімен сіз адамдар, заттар, орындар, уақыт және себептер туралы сұрап, анық әрі түсінікті сұхбат құра аласыз.
Осы негізгі сұрау сөздерін меңгеру – ағылшын тілін үйрену жолындағы маңызды қадам. Олар сізді жай тыңдаушыдан кез келген талқылаудың белсенді қатысушысына айналдырады. Бүгіннен бастап сауатты сұрақ қоюды үйрену үшін 5W ережесін тереңірек қарастырайық.
5W сұрақтары дегеніміз не және олар не үшін қажет?
Әрбір жақсы сұхбаттың негізінде қызығушылық жатыр. WH-questions деп те аталатын 5W сұрақтары – сол қызығушылықты қанағаттандырудың негізгі құралы. Оларды «ақпараттық сұрақтар» деп атайды, себебі оларға «иә» немесе «жоқ» деп жай ғана жауап беру мүмкін емес. Оның орнына, олар нақты мәліметтерді талап етеді, бұл әңгіменің мазмұнды әрі қызықты болуына ықпал етеді.
Міне, әр сұрау сөзінің атқаратын қызметіне қысқаша шолу:
- Who: Адам немесе адамдар тобы туралы сұрайды.
- What: Зат, идея немесе іс-әрекет туралы сұрайды.
- Where: Орын немесе мекенжай туралы сұрайды.
- When: Уақыт, күн немесе мерзім туралы сұрайды.
- Why: Себепті немесе түсініктемені сұрайды.
Енді әрқайсысын нақты мысалдармен талдап көрейік.
'Who' сұрау есімдігін қашан қолданамыз?
'Who' сөзін адам немесе бір топ адам туралы білгіңіз келгенде қолданыңыз. Ол әрқашан іс-әрекетті орындаушы (subject) немесе іс-әрекетке ұшыраған адамға (object) бағытталады.
'Who' сұрағына мысалдар:
- Who is the new manager? (Жаңа менеджер кім? – Адамның кім екенін сұрау)
- Who went to the party with you? (Кешке сенімен бірге кім барды? – Адамдар туралы сұрау)
- Who did you see at the store? (Дүкенде кімді көрдің? – Етістіктің объектісін сұрау)
'What' сұрағы арқылы қандай ақпаратты білуге болады?
'What' – сұрау сөздерінің ішіндегі ең жан-жақтысы. Ол заттар, нысандар, идеялар немесе іс-әрекеттер туралы сұрау үшін қолданылады. Егер сіз адам, орын, уақыт немесе себеп туралы сұрамасаңыз, онда сіз 'What' сұрағын қоясыз.
'What' сұрағына мысалдар:
- What is your favorite color? (Сенің сүйікті түсің қандай? – Зат туралы сұрау)
- What are you doing this weekend? (Осы демалыста не істейсің? – Іс-әрекет туралы сұрау)
- What time is it? (Сағат неше болды? – Уақытты сұрау үшін 'What' қолданылатын ерекше жағдай)
Орналасқан жерді сұрау үшін 'Where' есімдігін қалай пайдалану керек?
'Where' сөзінің мағынасы қарапайым әрі нақты: ол әрқашан орын немесе мекенжай туралы сұрайды. Біреудің немесе бір нәрсенің орнын немесе баратын жерін білу қажет болғанда қолданыңыз.
'Where' сұрағына мысалдар:
- Where is the nearest train station? (Ең жақын теміржол вокзалы қайда? – Мекенжайды сұрау)
- Where did you grow up? (Сен қайда өстің? – Өткен шақтағы орын туралы сұрау)
- Where are my keys? (Менің кілттерім қайда? – Нысанның орнын сұрау)
Уақытты білу үшін 'When' сұрағын қашан қойған жөн?
Уақыт туралы сұрау үшін 'When' сөзін қолданыңыз. Бұл нақты сағат, апта күні, ай, жыл немесе жалпы бір кезең болуы мүмкін.
'When' сұрағына мысалдар:
- When does the movie start? (Кино қашан басталады? – Нақты уақытты сұрау)
- When is your birthday? (Сенің туған күнің қашан? – Нақты күнді сұрау)
- When did you move to this city? (Бұл қалаға қашан көшіп келдің? – Өткен шақтағы уақытты сұрау)
'Why' сұрағы қандай мақсатта қолданылады?
'Why' – зерттеушілер мен білуге құмар жандардың сұрау сөзі. Оны себепті, түсініктемені немесе мақсатты сұрау үшін қолданасыз. 'Why' сұрақтарына берілетін жауаптар көбінесе «because» (себебі) сөзімен басталады.
'Why' сұрағына мысалдар:
- Why were you late for the meeting? (Жиналысқа неге кешіктің? – Себепті сұрау)
- Why did you choose to study English? (Неліктен ағылшын тілін оқуды таңдадың? – Мақсатты сұрау)
- Why is the sky blue? (Аспан неге көк түсті? – Түсініктемені сұрау)
5W сұрақтарын күрделендіруге бола ма?
Өзіңізді сенімді сезінген кезде, 5W сұрақтарын басқа сөздермен біріктіріп, күрделірек және нақтырақ сұрақтар қоюға болады. Мысалы, жай ғана «What?» деудің орнына, «What kind?» (қандай түрі?) немесе «What for?» (не үшін?) деп сұрай аласыз. Бұл дағды еркін сөйлеу және мықты сөйлесу қабілетін дамыту үшін өте маңызды.
5W ережесін толық түсініп, оларды дұрыс қолдану арқылы сіз ағылшын тіліндегі кез келген қарапайым әңгімені еркін жүргізе аласыз. Оларды күнделікті қайталап, жаттығыңыз, сонда қарым-қатынас дағдыларыңыздың айтарлықтай жақсарғанын байқайсыз.
5W сұрақтары туралы жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1-сұрақ: 5W сұрақтары мен «иә/жоқ» деп жауап берілетін сұрақтардың айырмашылығы неде?
5W сұрақтары (Who, What, Where, When, Why) нақты ақпарат алу үшін қолданылады. Оларға берілетін жауаптар егжей-тегжейлі және ашық болады. Ал әдетте 'Do', 'Are', 'Is' сияқты етістіктерден басталатын «иә/жоқ» сұрақтарына тек «иә» немесе «жоқ» деп жауап беруге болады. Мысалы, «Where are you going?» (Қайда бара жатырсың?) – бұл W-сұрағы, ал «Are you going to the store?» (Дүкенге бара жатырсың ба?) – бұл «иә/жоқ» сұрағы.
2-сұрақ: 'How' сұрау есімдігі 5W тобына жата ма?
Техникалық тұрғыдан, 'How' сөзі 5W тобына жатпайды, бірақ ол да ақпарат сұрайтындықтан, көбінесе WH-сұрақтарымен бірге оқытылады. 'How' сөзі бір нәрсенің әдісін, жолын немесе жай-күйін сұрау үшін қолданылады (мысалы, «How are you?» (Қалың қалай?) немесе «How does this work?» (Бұл қалай жұмыс істейді?)).
3-сұрақ: Ағылшынша сөйлесу кезінде 5W сұрақтарын қолданып үйренудің тиімді жолдары қандай?
Жаттығудың тамаша тәсілі – қысқа бейнеролик көру немесе қарапайым жаңалық оқу. Содан кейін, әрбір 5W сұрағын пайдаланып, өзіңізге сол материал бойынша сұрақтар қойыңыз: Who was involved? (Кім қатысты?), What happened? (Не болды?), Where did it take place? (Бұл қайда орын алды?), When did it happen? (Бұл қашан болды?), Why did it happen? (Бұл неліктен болды?). Бұл ағылшынша ойлауға және сөйлем құрылымын есте сақтауға көмектеседі.
4-сұрақ: 5W сұрау есімдіктерін сөйлемнің ортасында қолдануға бола ма?
Иә, әрине. 5W есімдіктері сөйлем ортасында бастауыштық бағыныңқы сөйлемді енгізу үшін қолданыла алады. Мысалы: «I don't know what he is talking about.» (Оның не туралы айтып жатқанын білмеймін.) немесе «She couldn't remember where she put her wallet.» (Ол әмиянын қайда қойғанын есіне түсіре алмады.). Бұл жағдайларда олар тікелей сұрақ құрмайды, бірақ хабарлы сөйлемнің бір бөлігі болып табылады.