Ойыңызда үнемі аударма жасауды тоқтатып, ағылшынша тікелей ойлай бастау үшін тілге күнделікті енуіңіз керек. Сөздік қорды аударманың орнына визуалды белгілер арқылы толықтыруға назар аударыңыз және жаңа ойлау әдетін қалыптастыру үшін айналаңыздағы заттар туралы қарапайым ағылшынша сөйлемдер құрастырып жаттығыңыз.
Көптеген оқушылар үшін сөйлеу деңгейінде бір орында тоқтап қалу – үлкен мәселе. Сіз грамматика ережелерін білесіз, сөздік қорыңыз да жаман емес, бірақ сөйлескен кезде өзіңізді баяу және ыңғайсыз сезінесіз. Мұның басты себебі – жасырын әдет, яғни іштей аударма жасау. Бұл – ойды алдымен ана тіліңізде қалыптастырып, содан кейін оны сөзбе-сөз ағылшын тіліне аударып, сосын барып айту процесі. Егер келесі деңгейге өткіңіз келсе, сөйлеу еркіндігін арттыру үшін іштей аударуды тоқтатып, ағылшынша тікелей ойлауды үйренуіңіз қажет.
Іштей аударма жасау маған неліктен кедергі келтіреді?
Үнемі аударма жасау – аяғыңыз байлаулы күйде жарысқа қатысумен бірдей. Бұл ойлау процесі сізді айтарлықтай баяулатып, еркін сөйлеуге бірнеше кедергі жасайды:
- Бұл тиімсіз: Аударма әрбір ойға қосымша қадам қосады. Дәл осы кідіріс сөйлесу кезінде дұрыс сөздерді іздеген кезде ыңғайсыз үзілістерге себеп болады.
- Бұл жасанды сөйлемдерге әкеледі: Әр тілдің өзіндік құрылымы, идиомалары және сөйлем ағыны болады. Тікелей аударма көбінесе грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи сөйлейтін адамға оғаш немесе жасанды естілетін сөйлемдерге әкеледі. Мысалы, қазақ тілінде «Менің жасым 30-да» дейміз, бірақ оны ағылшын тіліне «My age is at 30» деп тікелей аудару дұрыс емес. Табиғи нұсқасы – «I am 30 years old».
- Бұл тілге толық енуге кедергі жасайды: Миыңыздың негізгі жұмыс тілі ана тіліңіз болса, сіз ағылшын тілімен толықтай айналыспайсыз. Ағылшынша ойлау оның ырғағын, құрылымын және ерекшеліктерін әлдеқайда тереңірек деңгейде сезінуге көмектеседі.
Іштей аударуды тоқтатып, ағылшынша тікелей ойлауды қалай бастауға болады?
Бұл көпжылдық әдеттен арылу үшін саналы күш-жігер мен тұрақты тәжірибе қажет. Мақсат – ұғым немесе зат пен оның ағылшынша сөзі арасында тікелей байланыс орнату, яғни ана тіліңізді бұл процестен толығымен алып тастау. Міне, бастау үшін төрт негізгі техника.
Қоршаған ортаңыздағы заттарды қалай белгілеу керек?
Бұл – ең қарапайым және ең тиімді бастама. Дәл қазір айналаңызға қараңыз. «Стул» сөзін алдымен ана тіліңізде ойламаңыз. Оның орнына затқа қарап, ағылшынша сөзді ойлаңыз немесе дауыстап айтыңыз: “Chair.” Айналаңыздағы барлық заттармен осылай жасаңыз: “desk,” “laptop,” “window,” “cup,” “book.” Физикалық затты тікелей ағылшын сөзімен байланыстыру арқылы сіз аудармаға деген тәуелділікті жоя бастайсыз.
Сөздік қорыңызды аудармасыз қалай толықтыруға болады?
Бір жағында ана тіліңіздегі сөз жазылған екітілді сөздіктер мен флэш-карталарды пайдалануды тоқтатыңыз. Оның орнына мына әдістерге көшіңіз:
- Тек ағылшынша сөздік қолданыңыз: Жаңа сөздерді оқушыларға арналған сөздіктен (мысалы, Merriam-Webster Learner's Dictionary) іздеңіз. Ондағы анықтамалар қарапайым және сөзді басқа ағылшын сөздерінің контекстінде түсінуге көмектеседі.
- Суретті флэш-карталарды пайдаланыңыз: Бір жағында сурет, екінші жағында ағылшынша сөз бар флэш-карталарды жасаңыз немесе табыңыз. Алманың суреті барлығына түсінікті. Оны аударудың қажеті жоқ; тек суретті “apple” сөзімен байланыстырсаңыз болғаны.
Күнделікті іс-әрекеттеріңізді сипаттауды қалай бастауға болады? ('Ішкі монолог' әдісі)
Ойыңызда қарапайым ағылшын тілінде үнемі комментарий жүргізіп отырыңыз. Күнделікті істеріңізбен айналысып жатқанда, не істеп, не көріп немесе не сезіп жатқаныңызды сипаттаңыз. Бұл күрделі болуы шарт емес.
- _“I am waking up now. I need to brush my teeth.”_ (Мен қазір оянып жатырмын. Тісімді тазалауым керек.)
- _“I’m walking to the kitchen. I feel hungry. I think I’ll make some coffee.”_ (Мен ас үйге бара жатырмын. Қарным ашты. Кофе дайындайтын шығармын.)
- _“This email is long. I am reading it carefully.”_ (Бұл электронды хат ұзақ екен. Мен оны мұқият оқып жатырмын.)
Бұл үнемі, қысымсыз жасалатын жаттығу ағылшын тілін ойларыңыздың негізгі тіліне айналдырады.
Ағылшын тілді ортаға толықтай ену үшін не істеу керек?
Мүмкіндігінше айналаңызды ағылшын тілімен қоршаңыз. Ең бастысы – алдымен дыбыстар мен ырғаққа үйрену үшін контентті пассивті түрде қабылдау. Содан кейін белсендірек араласыңыз.
- Телехикаялар мен фильмдер көріңіз: Ана тіліңіздегі субтитрлердің орнына ағылшынша субтитрлермен бастаңыз. Бұл ауызша сөзді жазбаша сөзбен байланыстырады.
- Подкасттар мен музыка тыңдаңыз: Өзіңізге шынымен ұнайтын тақырыптарды табыңыз. Әр сөзді түсінбесеңіз де, миыңыз сөйлем құрылымдарын, интонацияны және ырғақты сіңіре береді.
Ағылшынша ойлау дағдысын жетілдірудің қандай тереңдетілген әдістері бар?
Негізгі әдістерді меңгергеннен кейін, ағылшынша ойлау дағдыларыңызды нығайтатын белсендірек әдістерге көшуге болады.
- 'Ойлау күнделігін' бастаңыз: Күн сайын ойларыңыз, жоспарларыңыз немесе сезімдеріңіз туралы ағылшын тілінде бірнеше сөйлем жазыңыз. Грамматиканың мінсіз болуына алаңдамаңыз. Мақсат – ішкі ойларыңызды тікелей ағылшын тілінде қағазға түсіруді жаттықтыру.
- Сөйлесу серіктестерімен жаттығыңыз: Шынайы сөйлесу сізді іштей аударма жасауға мүмкіндік бермейтіндей жылдам жауап беруге мәжбүрлейді. Бұл миыңызды кездейсоқ жауаптарды қалыптастыру үшін ағылшын сөздігі мен грамматикасына тікелей қол жеткізуге үйретеді.
Аударма әдетінен арылу – бір түнде болатын өзгеріс емес, бұл ұзақ жол. Өзіңізге сабырлы болыңыз. Осы стратегияларды жүзеге асыру арқылы сіз біртіндеп миыңызды қайта бағдарламалайсыз. Іштей аударуды тоқтатып, ағылшынша тікелей ойлауға шешім қабылдау – табиғи, сенімді еркіндікке жету жолындағы ең маңызды қадамыңыз.
***
Жиі Қойылатын Сұрақтар (ЖҚС)
1-сұрақ: Ағылшынша ойлауды үйренуге қанша уақыт кетеді?
Жауап: Нақты уақыт жоқ, себебі бұл сіздің қазіргі деңгейіңізге және жаттығудың тұрақтылығына байланысты. Жоғарыда аталған техникаларды күнделікті қолдану арқылы көптеген оқушылар бірнеше аптадан бірнеше айға дейінгі аралықта айтарлықтай өзгерісті байқайды. Ең бастысы – күнделікті, тұрақты жаттығу.
2-сұрақ: Енді бастап жатқанда іштей аударма жасау зиян ба?
Жауап: Жоқ, бұл барлық тіл үйренушілер үшін табиғи бастама. Алайда, негізгі сөздік қорыңыз қалыптасқаннан кейін одан арылуға тырысу керек. Тікелей ассоциацияны (мысалы, сурет пен ағылшын сөзін байланыстыру) ерте бастау еркін сөйлеуге жету жолыңызды жылдамдатады.
3-сұрақ: Ойланып отырғанда бір сөзді ағылшынша білмесем не істеуім керек?
Жауап: Дереу ана тіліңізге аударуға көшпеңіз. Оның орнына, сол ұғымды өзіңіз білетін ағылшын сөздерімен сипаттауға тырысыңыз. Мысалы, егер «screwdriver» (бұрауыш) сөзін ұмытып қалсаңыз, «the tool I use to turn a screw» (бұранданы бұрау үшін қолданатын құрал) деп ойлауыңызға болады. Бұл тәжірибе (circumlocution) – өте күшті коммуникациялық дағды.
4-сұрақ: Фильмдер көру ағылшынша ойлауға шынымен көмектесе ме?
Жауап: Иә, әрине. Шынайы контентті көру тілдің табиғи ырғағын, сленгті және мәдени контекстін сіңіруге көмектеседі. Бұл миыңызды ағылшын тілінің шынайы қолданысына бейімдейді, бұл сөйлем құрылымдарын саналы түрде зерттемей-ақ меңгеруге көмектеседі.