Жалпыға ортақ фразалық етістіктерді сөйлесу кезінде дұрыс қолдану үшін олардың контекстке байланысты әртүрлі мағыналарын түсіну керек. Ұзын тізімдерді жаттаудың орнына, бір немесе екі етістікті бір уақытта үйренуге назар аударыңыз, оларды өміріңізге қатысты толық сөйлемдерде көріп, қолданыңыз.
Фразалық етістіктер ағылшын тілін үйренушілер үшін ең үлкен қиындықтардың бірі сияқты сезілуі мүмкін. Сіз етістікті де, предлогты да түсінесіз, бірақ оларды біріктіргенде, мағынасы толығымен өзгереді! Егер сіз жиі кездесетін фразалық етістіктерді қолдануда қиналсаңыз және сөйлегенде табиғи естілгіңіз келсе, сіз жалғыз емессіз. Бұл нұсқаулықта ең жиі кездесетін екі фразалық етістік — 'look up' және 'bring up' — нақты мысалдармен талданып, оларды сенімді түрде қолдануға көмектеседі.
Фразалық етістіктер неліктен сонша күрделі болып көрінеді?
Мысалдарға көшпес бұрын, олардың неліктен күрделі екенін жылдам түсініп алайық. Фразалық етістік негізгі етістікті бөлікпен (предлог немесе үстеу) біріктіріп, жаңа, көбінесе идиомалық мағына жасайды. Негізгі қиындықтар:
- Бірнеше мағына: Бір фразалық етістіктің бір-бірінен мүлдем өзгеше бірнеше анықтамасы болуы мүмкін.
- Контексттің маңыздылығы: Дұрыс мағына тек айналасындағы сөздер мен жағдайдан ғана белгілі болады.
- Бөліну мүмкіндігі: Кейде объект етістік пен бөліктің арасына қойылуы мүмкін (мысалы, "look the word up"), ал кейде қойылмайды.
Бірақ уайымдамаңыз. Ешкім сізден бәрін бірден үйренуді күтпейді. Ең маңызды бірнешеуін меңгеруге назар аударайық.
'Look Up' фразалық етістігін қалай дұрыс қолдануға болады?
'Look up' фразалық етістігі — бірнеше мағыналы етістіктің тамаша мысалы. Қолданылуына байланысты ол ақпарат іздеуді, жағдайдың жақсаруын немесе біреуге құрметпен қарауды білдіруі мүмкін.
'Look up' ақпарат іздеу мағынасында қалай қолданылады?
Бұл — оның ең жиі кездесетін мағынасы. Бұл кітаптан, тізімнен немесе компьютерден ақпарат табуды білдіреді.
- 1-мысал: "I don't know the meaning of that word. I'll look it up in the dictionary." (Бұл сөздің мағынасын білмеймін. Оны сөздіктен іздеп көремін.)
- 2-мысал: "Could you look up the address for the new restaurant? I want to see where it is." (Жаңа мейрамхананың мекенжайын тауып бере аласыз ба? Оның қайда екенін көргім келеді.)
- 3-мысал: "He had to look up the flight details online before leaving for the airport." (Ол әуежайға бармас бұрын рейстің мәліметтерін онлайн тексеруге мәжбүр болды.)
'Look up' жағдайдың жақсаруын білдіргенде нені білдіреді?
Things are 'looking up' деп айтқанда, сіз жағдайдың жақсарып немесе оң бағытта өзгеріп жатқанын білдіресіз.
- 1-мысал: "Our sales were low last quarter, but they are finally looking up." (Өткен тоқсанда сатылымымыз төмен болды, бірақ қазір жағдай жақсарып келеді.)
- 2-мысал: "I'm so happy for you! It's great to hear that things are looking up." (Сен үшін өте қуаныштымын! Жағдайыңның оңалғанын есту қандай жақсы.)
'Look up to' біреуге құрмет көрсетуді қалай білдіреді?
'to' предлогын қосқанда, бұл үш бөліктен тұратын фразалық етістікке айналады да, біреуді құрметтеу немесе үлгі тұту деген мағынаны білдіреді. Бұл етістік бөлінбейді.
- 1-мысал: "Many young football players look up to Lionel Messi." (Көптеген жас футболшылар Лионель Мессиді үлгі тұтады.)
- 2-мысал: "I've always looked up to my grandmother for her kindness and strength." (Мен әжемді мейірімділігі мен мықтылығы үшін әрқашан қатты құрметтейтінмін.)
'Bring Up' фразалық етістігін сөйлескенде қалай қолданамын?
'Look up' сияқты, 'bring up' — жиі еститін жан-жақты фразалық етістік. Оның негізгі екі мағынасы сөйлесу тақырыптарына және бала тәрбиесіне қатысты.
'Bring up' тақырыпты бастау мағынасын қашан білдіреді?
Бұл қолданыс талқылау үшін әңгімеге бір тақырыпты немесе мәселені енгізуді білдіреді.
- 1-мысал: "That's a good point. I'm glad you brought it up during the meeting." (Бұл — орынды пікір. Бұл мәселені жиналыста көтергеніңізге қуаныштымын.)
- 2-мысал: "Please don't bring up the argument again. I don't want to talk about it." (Өтінемін, бұл дауды қайта қозғамаңызшы. Мен бұл туралы сөйлескім келмейді.)
- 3-мысал: "He wanted to ask for a raise, but he was too nervous to bring it up with his boss." (Ол жалақысын көтеруді сұрағысы келді, бірақ бастығымен бұл туралы сөйлесуге батылы жетпеді.)
'Bring up' баланы тәрбиелеу мағынасын қашан білдіреді?
Бұл мағына баланы есейгенге дейін бағып-қағуды білдіреді; 'raise' сөзінің синонимі.
- 1-мысал: "My parents brought me up to always be honest." (Ата-анам мені әрқашан адал болуға тәрбиеледі.)
- 2-мысал: "She was brought up by her aunt and uncle in the countryside." (Оны ауылда нағашы ағасы мен апасы өсірген.)
Фразалық етістіктерді қолдануға көмектесетін қандай кеңестер бар?
Тәжірибе жасауға дайынсыз ба? Міне, осы көп сөзді етістіктерді меңгеріп, сөздік қорыңызға енгізуге көмектесетін төрт қарапайым қадам.
- Тізіммен емес, контекстпен үйреніңіз: Тек анықтамаларды жаттамаңыз. Фразалық етістіктердің мақалаларда, фильмдерде немесе подкасттарда қалай қолданылатынына назар аударыңыз. Контекст сізге оның шынайы мағынасын түсінуге көмектеседі.
- Бір уақытта бір етістікке назар аударыңыз: Бір күнде 20 фразалық етістікті үйренуге тырысудың орнына, біреуін таңдаңыз. Оның әртүрлі мағыналарын үйреніп, өзіңізді еркін сезінгенше қолданып жаттығыңыз.
- Өз сөйлемдеріңізді құрастырыңыз: Жаңа сөзді есте сақтаудың ең жақсы жолы — оны қолдану. Үйреніп жатқан фразалық етістікті пайдаланып, өз өміріңіз, жұмысыңыз немесе хоббиіңіз туралы сөйлемдер жазыңыз.
- Тыңдаңыз және қайталаңыз: Ана тілінде сөйлейтіндердің фразалық етістіктерді қалай қолданатынына мұқият назар аударыңыз. Олардың айтылуы мен интонациясын байқап, соларды қайталауға тырысыңыз.
Контекстке назар аударып, күнделікті аз-аздан жаттығу арқылы сіз өзіңізді әлдеқайда еркін сезінетін боласыз. Табандылықтың арқасында сіз кез келген әңгімеде жиі кездесетін фразалық етістіктерді сенімді түрде қолданып, ана тілінде сөйлейтін адам сияқты естіле аласыз.
Жиі Қойылатын Сұрақтар (ЖҚС)
1-сұрақ: Бала тәрбиесіне қатысты 'bring up' пен 'raise' сөздерінің айырмашылығы неде?
Көп жағдайда баланы бағып-қағу және тәрбиелеу туралы айтқанда 'bring up' және 'raise' синоним болып табылады. 'Bring up' британдық ағылшын тілінде жиірек кездеседі, ал 'raise' американдық ағылшын тілінде кең таралған, бірақ екеуі де көпшілікке түсінікті.
2-сұрақ: Фразалық етістіктер ресми ме, әлде бейресми ме?
Бұл етістікке байланысты. Көптеген фразалық етістіктер бейтарап немесе бейресми болып саналады және күнделікті сөйлеуде өте жиі кездеседі (мысалы, 'get up', 'put on'). Кейбіреулері ресми болып келеді (мысалы, 'adhere to'). Жақсы сөздіктер көбінесе фразалық етістіктің қаншалықты бейресми екенін көрсетеді.
3-сұрақ: Фразалық етістіктің бөлінетінін немесе бөлінбейтінін қалай білуге болады?
Бөлінетін фразалық етістікте объект етістік пен бөліктің арасына қойыла алады (мысалы, "turn the light off"). Бөлінбейтін етістікте бұлай істеуге болмайды (мысалы, "I'm looking for my keys"). Өкінішке орай, бұған қатысты қарапайым ережелер жоқ; мұны тәжірибе және тыңдау арқылы үйренесіз. Егер объект есімдік (it, them, me, him) болса, ол міндетті түрде ортада тұруы керек: "turn it off".
4-сұрақ: Бір фразалық етістіктің бір-біріне қарама-қарсы мағыналары болуы мүмкін бе?
Иә, бұл өте шатастыруы мүмкін! Мысалы, 'put out' отты сөндіруді білдіруі мүмкін ("The firefighters put out the fire" - Өрт сөндірушілер отты сөндірді), бірақ сонымен қатар бір нәрсені шығаруды немесе жариялауды да білдіре алады ("The band will put out a new album next year" - Топ келесі жылы жаңа альбом шығарады). Дұрыс мағынаны білудің жалғыз жолы — контекст.