Ағылшын тіліндегі 'th' дыбысын дұрыс айту үшін тіліңіздің ұшын үстіңгі және астыңғы алдыңғы тістеріңіздің арасына ақырын қойыңыз. Ауаны сол тар саңылау арқылы шығарыңыз, сонда үздіксіз үйкеліс дыбысы пайда болады. "think" сияқты сөздерде бұл дыбыс ауаның жұмсақ лебі (үнсіз) болып шығады; ал "the" сияқты сөздерде дауыс желбезегіңізден шығатын дірілді (үнді) қосасыз.
Ағылшын тіліндегі дыбыстарды меңгеру үлкен сынақтай көрінуі мүмкін, бірақ 'th' дыбысындай маңызды әрі үйренушілер үшін қиын дыбыстар аз. Осы бір дыбысты дұрыс айта білу — анық сөйлеуге және ана тілінде сөйлейтін адамға ұқсауға жасалған маңызды қадам. Жақсы жаңалық, оның механикасын түсінгеннен кейін, ағылшынша 'th' дыбысын дұрыс айтуды үйрену сіз ойлағаннан әлдеқайда оңай. Бұл нұсқаулық 'th' дыбысының екі түрін талдап, дыбыстауыңызды жетілдіруге арналған практикалық жаттығулар ұсынады.
'TH' дыбысының қандай екі түрі бар?
Ең алдымен, 'th' ағылшын тілінде екі түрлі дыбысты білдіретінін білу керек. Екеуі де бірдей ауыз қалпымен жасалады, бірақ біреуінде дауыс қолданылса, екіншісінде қолданылмайды. Бұлар үнді және үнсіз дыбыстар деп аталады.
Айырмашылықты оңай сезіне аласыз. Саусақтарыңызды тамағыңызға (кеңірдекке) ақырын қойыңыз.
- Енді араның ызыңы сияқты "зззз" деп дыбыстаңыз. Дірілді сезінуіңіз керек. Бұл — үнді дыбыс.
- Содан кейін жыланның ысылы сияқты "сссс" деп дыбыстаңыз. Ешқандай діріл сезінбеуіңіз керек. Бұл — үнсіз дыбыс.
'th' дыбысының екі түрі де осылай жұмыс істейді. Үнсіз 'th' (фонетикалық таңбасы: /θ/) "сссс" сияқты, ал үндi 'th' (фонетикалық таңбасы: /ð/) "зззз" сияқты.
Үнсіз 'TH' дыбысын (/θ/) қалай дұрыс айтуға болады?
Бұл — think, three және math сияқты сөздерде еститін 'th' дыбысы. Ол дауыс желбезегін қолданбай, тек ауамен жасалатын тыныш дыбыс.
Тіл мен ауызды қалай дұрыс қою керек?
Үнсіз /θ/ дыбысын шығару үшін мына қарапайым қадамдарды орындаңыз:
- Жағыңызды босатыңыз да, аузыңызды сәл ашыңыз.
- Тіліңіздің ұшын үстіңгі және астыңғы алдыңғы тістеріңіздің арасына ақырын қойыңыз. Тістеп алмаңыз! Тіліңіз ширықпай, бос тұруы керек.
- Ауаны өкпеден тіліңіз бен үстіңгі тістеріңіздің арасындағы тар саңылау арқылы сыртқа шығарыңыз.
Нәтижесінде жұмсақ, ысылдаған ауа ағыны шығуы тиіс. Тамағыңызда діріл болмауы керек. Бұл — таза үйкеліс дыбысы.
Жаттығуға арналған мысал сөздер қандай?
Осы сөздерді сол жеңіл, ауалы дыбысқа назар аудара отырып айтып көріңіз:
- think
- thanks
- thirsty
- both
- mouth
- healthy
- everything
Жаттығу сөйлемі: I think thirty-three thieves are thirsty.
Үнді 'TH' дыбысын (/ð/) қалай дұрыс айтуға болады?
Бұл — the, this және mother сияқты жиі кездесетін сөздерде еститін ызыңдаған 'th' дыбысы. Бұл дыбыс ағылшын тілінде еркін әрі байланыстырып сөйлеу үшін өте маңызды.
Ауыз қалпының айырмашылығы бар ма?
Керемет жаңалық: айырмашылық жоқ! Үнді /ð/ дыбысын айтқандағы тіл мен ауыздың қалпы үнсіз /θ/ дыбысымен *дәлме-дәл бірдей*. Жалғыз айырмашылық — дауыс желбезегіңізді іске қосуыңызда.
Дыбысқа үндi қалай қосамын?
- Қалпыңызға келіңіз: Тіліңіздің ұшын алдыңғы тістеріңіздің арасына, бұрынғыдай қойыңыз.
- Даусыңызды қосыңыз: Ауаны сыртқа шығарған кезде, тамағыңыздан ызыңдаған немесе гүрілдеген дыбыс шығарыңыз. Саусақтарыңызды қайтадан тамағыңызға қойыңыз — бұл жолы сіз *анық дірілді* сезінуіңіз керек.
Бұл дыбыс тіліңіздің ұшында жұмсақ дірілдегендей сезілуі тиіс.
Жаттығу үшін қандай мысал сөздер бар?
Осы сөздерді айтып, дірілді сезінуге жаттығыңыз:
- the
- this
- that
- they
- father
- mother
- breathe (етістік)
- weather
Жаттығу сөйлемі: This brother and that father went together.
'TH' дыбысын айтқанда жиі кездесетін қателіктер қандай?
Егер сіз ағылшынша 'th' дыбысын дұрыс айтуға тырысып, бірақ қиындыққа тап болсаңыз, мына жиі кездесетін алмастырулардың бірін жасап жатқан болуыңыз мүмкін. Қатеңізді анықтау — оны түзетудің бірінші қадамы.
- 'th' дыбысын 'т' немесе 'д' дыбысымен алмастыру (шұғыл дыбыс). Бұл ауа ағынын үздіксіз жіберудің орнына тіліңізбен толық тоқтатқан кезде болады. Мысалы, "think" орнына "tink" немесе "this" орнына "dis" деу. Түзету: Ауа ағынының *үздіксіз* шыққанына көз жеткізіңіз. Бұл қысқа, жарылыңқы (шұғыл) дыбыс емес, ұзақ (фрикативті) дыбыс.
- 'th' дыбысын 'с' немесе 'з' дыбысымен алмастыру (ызың дыбыс). Бұл тіліңіздің ұшы тістеріңіздің арасында емес, артында, таңдайға жақын жерде болғанда орын алады. Мысалы, "think" орнына "sink" деу. Түзету: Тіліңіздің ұшын тістеріңіздің арасынан сәл шығып көрінгенше алға қарай итеріңіз.
- Тіліңізді тым қатты басу. Бұл ауа ағынын бөгеп, дыбыстың анық шықпауына себеп болуы мүмкін. Түзету: Ақырын басыңыз! Тіліңіз бос, тістеріңізге әрең тиіп тұруы керек.
Дыбыстауды жетілдіру уақыт пен шыдамдылықты қажет етеді, бірақ 'th' дыбысын меңгеру — әрбір үйренушінің қолынан келетін мақсат. Үнді /ð/ және үнсіз /θ/ дыбыстарының арасындағы айырмашылықты түсініп, дұрыс тіл қалпымен жаттығу арқылы сіз сөзіңіздің анықтығы мен сенімділігін айтарлықтай жақсарта аласыз. Ағылшынша 'th' дыбысын дұрыс айтуды үйрену сіздің акцентіңізді өзгертіп, ана тілінде сөйлейтін адамға көбірек ұқсауға көмектеседі. Жаттығуды жалғастырыңыз, сонда міндетті түрде меңгеріп кетесіз!
'TH' дыбысы туралы жиі қойылатын сұрақтар
1-сұрақ: 'TH' дыбысын айту неге сонша қиын?
'th' дыбысы (тісаралық фрикативті дыбыс) көптеген басқа тілдерде, соның ішінде қазақ, орыс, француз немесе неміс тілдерінде кездеспейтіндіктен қиындық тудырады. Аузыңыз бұл ерекше қалыпты жасауға дағдыланбаған, сондықтан бұлшықет жадын қалыптастыру үшін саналы түрде жаттығу қажет.
2-сұрақ: 'think' және 'the' сөздеріндегі 'th' дыбысының айырмашылығы неде?
"think" сөзіндегі 'th' — үнсіз (/θ/), яғни ол тек ауамен жасалып, жұмсақ ысылдаған дыбыс шығарады. "the" сөзіндегі 'th' — үнді (/ð/), яғни сіз дауыс желбезегін қолданып, бір уақытта дірілдеген дыбыс жасайсыз. Екеуінде де тіл мен ауыздың қалпы бірдей.
3-сұрақ: 'th' орнына 'с' немесе 'з' дыбысын айта берсем бола ма?
Кейбір акценттер мен диалектілерде дыбыстар алмастырылуы мүмкін болғанымен, стандартты ағылшын тілінде бұлай жасау түсініспеушілік тудыруы мүмкін. Мысалы, "I think" (Мен ойлаймын) және "I sink" (Мен батып барамын) сөздері мүлдем әртүрлі мағына береді. Анық сөйлесу үшін 'th' дыбысын дұрыс айтуды үйренген жөн.
4-сұрақ: 'TH' дыбысын күнделікті қалай жаттығуға болады?
Күн сайын қысқа мәтінді дауыстап оқып, барлық 'th' сөздерін белгілеп көріңіз. Тіліңіздің қалпын тексеру үшін айнаға қараңыз. Сондай-ақ, three/free, think/sink немесе then/den сияқты бір ғана дыбысымен ерекшеленетін сөз жұптарымен (минималды жұптар) жаттығуға болады.
5-сұрақ: Егер тілімді тісіме қатты тигізіп алсам не істеймін?
Егер тым қатты бассаңыз, ауа ағынын бөгеп, 'т' немесе 'д' дыбысын шығарасыз. Ең бастысы — жұмсақтық. Көбелектің гүлге қонғанын елестетіңіз — тіліңіз тістеріңізге дәл солай жеңіл тиюі керек. Ауаның үздіксіз өтуіне орын қажет.