Ағылшын тілінде қарапайым сөйлем құрау үшін сізге кем дегенде бастауыш (іс-әрекетті кім немесе не істеп жатқаны) және баяндауыш (іс-әрекет) қажет. Ең көп таралған және қарапайым құрылым Subject-Verb-Object (SVO) үлгісіне негізделген. Бұл негізгі формуланы түсіну – түсінікті әрі дұрыс сөйлемдер құрудың кілті.
Жаңа тіл үйрену үлкен басқатырғышты шешу сияқты көрінуі мүмкін, бірақ оны күрделендірудің қажеті жоқ. Ағылшын тіліне келетін болсақ, бұл басқатырғыштың ең маңызды бөлігі – сөйлем. Бұл нұсқаулық сізге ағылшынша қарапайым сөйлемді қалай құрастыру керектігін нақты түсіндіріп, анық жазып, сөйлей бастауға сенімділік береді.
Ағылшын сөйлемі неден тұрады?
Үй салмас бұрын, сізге кірпіш керек. Ағылшын тілінде біздің «кірпіштеріміз» – сөз таптары. Қарапайым сөйлем үшін сізге екі маңызды құрылыс блогын білу қажет: бастауыш (subject) және баяндауыш (verb).
Бастауыш (Subject) дегеніміз не: Who немесе What?
Бастауыш – бұл сөйлемде сипатталатын адам, орын, зат немесе идея. Ол баяндауыштың іс-әрекетін орындайтын «кім?» немесе «не?» деген сұраққа жауап береді.
- Іс-әрекетті кім орындайды? *She* reads. (Ол оқиды.) *The teacher* speaks. (Мұғалім сөйлейді.)
- Сөйлем не туралы? *The car* is fast. (Көлік жылдам.) *London* is a big city. (Лондон – үлкен қала.)
Бастауыштар әдетте зат есім (car, teacher, London) немесе есімдік (she, he, it, they) болады.
Баяндауыш (Verb): Іс-әрекет немесе жай-күй
Баяндауыш – сөйлемнің «қозғалтқышы». Ол іс-әрекетті (*run* – жүгіру, *eat* – жеу, *think* – ойлау) немесе жай-күйді (*is*, *am*, *are* – болу, *feel* – сезіну) білдіреді.
- Іс-әрекет етістіктері: The dog barks. (Ит үреді.) I write an email. (Мен email жазамын.)
- Жай-күй етістіктері (Linking Verbs): He is happy. (Ол бақытты.) They seem tired. (Олар шаршаған сияқты.)
Ағылшын тіліндегі әрбір толық сөйлемде міндетті түрде баяндауыш болуы керек.
SVO үлгісін пайдаланып, ағылшынша қарапайым сөйлемді қалай құрастыруға болады?
Енді құрылыс блоктарын біріктіретін кез келді. Ағылшын тіліндегі ең кең таралған сөйлем құрылымы – Subject-Verb-Object (SVO). Бұл қадамдық үлгіні ұстану – ағылшынша қарапайым сөйлемді дұрыс құрастырудың ең оңай жолы.
Процесс мынадай:
- Бастауыштан (Subject) бастаңыз. Сөйлеміңіз кім немесе не туралы болатынын шешіңіз.
- Мысал (бастауыш): The boy (Бала)
- Баяндауышыңызды (Verb) қосыңыз. Бастауыш не істеп жатыр немесе қандай күйде?
- Мысал (баяндауыш): kicks (тебеді)
- Осы кезде сізде толық сөйлем дайын: *The boy kicks.* (Бала тебеді.) Бұл – ең қарапайым сөйлем түрі (Subject-Verb, немесе S-V).
- Толықтауышты (Object) қосыңыз (міндетті емес). Толықтауыш – бұл баяндауыштың іс-әрекеті бағытталған зат есім немесе есімдік. Ол етістіктен кейін «нені?», «кімді?» деген сұрақтарға жауап береді.
- The boy kicks... нені? the ball (допты).
- Толық SVO сөйлемі: The boy kicks the ball. (Бала допты тебеді.)
S-V және S-V-O үлгілеріне тағы бірнеше мысал:
- S-V (Бастауыш-Баяндауыш):
- Birds fly. (Құстар ұшады.)
- She sleeps. (Ол ұйықтайды.)
- The baby cried. (Сәби жылады.)
- S-V-O (Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш):
- I love English. (Мен ағылшын тілін жақсы көремін.)
- He drives a car. (Ол көлік жүргізеді.)
- We ate pizza. (Біз пицца жедік.)
Қарапайым сөйлемдерге қосымша ақпаратты қалай қосуға болады?
SVO құрылымын меңгергеннен кейін, сипаттама сөздерді қосу арқылы сөйлемдеріңізді қызықтырақ ете аласыз.
Зат есімді сипаттау үшін сын есімдерді (adjectives) қалай қолданамыз?
Сын есімдер (Adjectives) – зат есімдерді (бастауыш немесе толықтауыш) сипаттайтын сөздер. Олар «қандай?», «қанша?» немесе «қайсысы?» сияқты сұрақтарға жауап береді. Ағылшын тілінде сын есімдер әрдайым өздері сипаттайтын зат есімнің *алдында* тұрады.
- Негізгі сөйлем: The boy kicks the ball.
- Сын есіммен: The happy boy kicks the red ball. (Бақытты бала қызыл допты тебеді.)
Етістікті сипаттау үшін үстеулерді (adverbs) қалай қолданамыз?
Үстеулер (Adverbs) – етістіктерді, сын есімдерді немесе басқа үстеулерді сипаттайтын сөздер. Олар көбінесе «қалай?» деген сұраққа жауап береді. Көптеген үстеулер '-ly' жұрнағымен аяқталады.
- Негізгі сөйлем: The happy boy kicks the red ball.
- Үстеумен: The happy boy quickly kicks the red ball. (Бақытты бала қызыл допты жылдам тебеді.)
Қорытынды: Тілді еркін меңгеруге алғашқы қадам
Сөйлем құрылысын меңгеру – ағылшын тілін үйренудегі негізгі дағды. Subject-Verb-Object үлгісіне назар аудара отырып, сіз шексіз дұрыс сөйлемдер құрудың сенімді формуласына ие боласыз. Сөйлемді бастауыштан бастап, іс-әрекет үшін баяндауыш қосып, сол әрекетті қабылдайтын толықтауышты қосуды ұмытпаңыз. Осы қадамдар арқылы сіз енді ағылшынша қарапайым сөйлемді қалай құрастыру керектігінің нақты негізін білесіз. Үнемі жаттығыңыз, сонда ағылшынша жазу және сөйлеу дағдыларыңызға деген сенімділігіңіз артады.
Ағылшын тіліндегі сөйлем құрылымы туралы жиі қойылатын сұрақтар
1-сұрақ: Ағылшын тіліндегі ең қысқа сөйлем қандай? Ж: Ең қысқа толық сөйлем – "Go!" (Бар!) сияқты бұйрық райлы сөйлем. Бұл жерде "you" (сен) бастауышы айтылмаса да, түсінікті болып тұр, ал "Go" – баяндауыш.
2-сұрақ: Ағылшынша сөйлемді "and" немесе "but" деп бастауға бола ма? Ж: Иә, сөйлемді "and" (және), "but" (бірақ) немесе "so" (сондықтан) сияқты жалғаулықтармен бастау грамматикалық тұрғыдан дұрыс. Мектепте бұлай жасамауды үйретсе де, қазіргі жазбада белгілі бір стиль немесе екпін беру үшін жиі қолданылады.
3-сұрақ: Жай сөйлем (simple sentence) мен құрмалас сөйлемнің (compound sentence) айырмашылығы неде? Ж: "The cat sat on the mat" (Мысық кілемшенің үстінде отырды) сияқты жай сөйлемде бір ғана тәуелсіз сөйлем мүшесі (бір бастауыш-баяндауыш тіркесі) болады. Ал құрмалас сөйлем екі тәуелсіз сөйлем мүшесін жалғаулықпен біріктіреді, мысалы: "The cat sat on the mat, and the dog watched him" (Мысық кілемшенің үстінде отырды, ал ит оны бақылады).
4-сұрақ: Ағылшын тілінде сөз тәртібі әрдайым SVO бола ма? Ж: SVO қарапайым хабарлы сөйлемдер үшін ең кең таралған құрылым болғанымен, сөз тәртібі өзгеруі мүмкін. Әсіресе, сұраулы сөйлемдерде ("Do you like pizza?") немесе әдебиетте стильдік екпін беру үшін ("On the mat, the cat sat."). Тіл үйренушілер үшін SVO тәртібін ұстану – ойды жеткізудің ең қауіпсіз және анық жолы.
5-сұрақ: Ағылшын тілінде сөздердің орын тәртібі неліктен соншалықты маңызды? Ж: Ағылшын тілінде кімнің кімге не істеп жатқанын көрсету үшін сөз тәртібіне көп мән беріледі. Зат есімдерде септік жалғаулары қолданылатын қазақ тілі сияқты тілдерден айырмашылығы, ағылшын тілінде мағына сөздің орнына байланысты. Мысалы, "The dog chased the cat" (Ит мысықты қуды) және "The cat chased the dog" (Мысық итті қуды) сөйлемдерінің мағынасы мүлдем басқа.