Phrasal verbs (фразалық етістіктер), яғни 'run out of' және 'look forward to' сияқты тіркестерді табиғи қолдану үшін оларды тұрақты, бөлінбейтін бірлік ретінде қарастыру керек. Сөйлемдегі толықтауыш (object) әрқашан соңғы предлогтан *кейін* келеді, мысалы, "We ran out of milk." (Бізде сүт таусылып қалды). Осы қарапайым ереже осындай жиі кездесетін құрылымды меңгеріп, сөйлеу мәнеріңізді әлдеқайда еркін етудің кілті болып табылады.
Фразалық етістіктер ағылшын тілін үйренудегі ең қиын тақырыптардың бірі болуы мүмкін. Олардың шексіз комбинациялары мен шатастыратын ережелері бар сияқты көрінеді. Бірақ бір ғана қарапайым қағида арқылы олардың үлкен бір тобын меңгеруге болатынын білсеңіз ше? 'Run out of' және 'look forward to' сияқты фразалық етістіктерді дұрыс қолдануды үйрену арқылы сіз еркін сөйлеуге қарай үлкен қадам жасайсыз. Бұл тіркестер күнделікті сөйлеуде өте жиі кездеседі, ал оларды дұрыс қолдану сіздің ағылшыншаңызды бірден табиғи етіп көрсетеді.
'Run out of' сияқты фразалық етістіктер неліктен ерекше болып саналады?
Фразалық етістіктер негізгі етістік пен particles (бөлшектер) деп аталатын бір немесе бірнеше кішкене сөздерден (әдетте предлогтар немесе үстеулер) тұрады. Біз бүгін қарастыратын 'run out of' немесе 'get along with' сияқты топты көбінесе үш бөліктен тұратын фразалық етістіктер деп атайды.
Олардың ең маңызды сипаты — олардың бөлінбейтіндігі (inseparable). Бұл дегеніміз, етістік пен оның бөлшектері әрқашан бірге, біртұтас блок ретінде жүруі керек. Сіз толықтауышты олардың ортасына қоя алмайсыз, бұл — үйренушілер жиі жіберетін қате. 'Look forward to' тіркесін үш бөлек сөз ретінде емес, «бір нәрсені қуанышпен күту» деген мағынаны білдіретін біртұтас идея ретінде қабылдаңыз.
'Run out of' және 'look forward to' сияқты фразалық етістіктерді қалай дұрыс қолдануға болады?
Бұл етістіктердің сөйлемдегі құрылымын меңгеру негізгі ережені үйренгеннен кейін өте оңай болады. Әрқашан мінсіз сөйлем құрастыру үшін мына екі қарапайым нұсқаулықты ұстаныңыз.
Алтын ереже: толықтауыш (object) әрқашан соңында тұрады
Ең маңызды ереже — етістіктің әсеріне ұшырайтын зат есім немесе зат есімді тіркес (толықтауыш) фразаның ең соңына қойылуы керек.
Құрылым: Бастауыш + [Фразалық етістік] + Толықтауыш
Мысалдарды қарастырайық:
- Дұрыс: I need to catch up on my homework. (Маған үй тапсырмасын орындап үлгеруім керек.)
- *Қате:* I need to catch my homework up on.
- Дұрыс: She doesn't get along with her boss. (Ол бастығымен тіл табыса алмайды.)
- *Қате:* She doesn't get her boss along with.
- Дұрыс: We ran out of time during the exam. (Емтихан кезінде біздің уақытымыз таусылып қалды.)
- *Қате:* We ran time out of during the exam.
Егер толықтауыш етістік болса, не істеу керек?
Кейде сіз күтіп жүрген немесе ойлап жүрген 'нәрсе' іс-әрекет (басқа етістік) болуы мүмкін. Бұл жағдайда сіз етістіктің -ing формасы болып табылатын герундийді (gerund) қолдануыңыз керек.
Бұл әсіресе 'look forward to' тіркесі үшін маңызды. Бұл фразадағы 'to' сөзі 'to go' немесе 'to see' сияқты инфинитивтің бөлігі емес, предлог болып табылады. Ал предлогтардан кейін зат есім немесе герундий келеді.
- Дұрыс: I look forward to meeting you in person. (Сізбен жүзбе-жүз кездесуді асыға күтемін.)
- *Қате:* I look forward to meet you in person.
- Дұрыс: He's thinking of applying for the job. (Ол осы жұмысқа өтініш беруді ойлап жүр.)
- *Қате:* He's thinking of to apply for the job.
Осы үлгіге бағынатын тағы қандай жиі кездесетін етістіктер бар?
Осындай жиі қолданылатын бірнеше етістікті үйрену сіздің ауызекі ағылшыншаңызды айтарлықтай жақсартады. Міне, сөздік қорыңызға қосуға болатын ең пайдалылары:
- Come up with (жаңа идея ойлап табу)
- *Мысал:* "My team came up with a solution to the problem." (Менің командам мәселенің шешімін тапты.)
- Get along with (біреумен жақсы қарым-қатынаста болу)
- *Мысал:* "Do you get along with your neighbors?" (Көршілеріңізбен жақсы араласасыз ба?)
- Put up with (жағымсыз нәрсеге немесе адамға төзу)
- *Мысал:* "I can't put up with his constant complaining anymore." (Мен оның үнемі шағымданғанына енді шыдай алмаймын.)
- Keep up with (біреумен немесе бір нәрсемен бірдей жылдамдықты немесе деңгейді сақтау)
- *Мысал:* "It's difficult to keep up with all the changes in technology." (Технологиядағы барлық өзгерістерден қалыспау қиын.)
- Catch up on (бұрын істеуге уақытыңыз болмаған нәрсені істеу)
- *Мысал:* "This weekend, I need to catch up on sleep." (Осы демалыста маған ұйқымды қандырып алуым керек.)
«Етістік + бөлшек + толықтауыш» үлгісіне назар аудара отырып, сіз жүздеген фразаны қолданудың құпиясын үйрендіңіз. Келесі жолы ана тілінде сөйлейтін адамның "run out of patience" (шыдамым таусылды) немесе "catch up on the news" (жаңалықтарды біліп алуым керек) дегенін естігенде, сіз оның құрылымын толықтай түсінесіз.
Есіңізде болсын, ағылшын тілінде еркін сөйлеудің кілті — осындай табиғи үлгілерді түсіну. 'Run out of' және 'look forward to' сияқты фразалық етістіктерді дұрыс қолданғанда, сіз жай ғана ағылшынша сөйлеп қоймайсыз, сіз оны ана тілінде сөйлейтін адам сияқты сөйлейсіз. Сондықтан, оларды өз сөйлемдеріңізде қолданып, жаттыға бастаңыз!
***
Жиі Қойылатын Сұрақтар
'Run out of' сияқты фразалық етістіктің сөздерін бөліп қолдануға бола ма?
Жоқ, 'run out of', 'get along with' және 'look forward to' сияқты үш бөліктен тұратын фразалық етістіктер әрқашан бөлінбейді. Етістік пен оның предлогтары тұрақты бірлікті құрайды және сөйлемде әрқашан бірге тұруы керек.
'Look forward to' мен 'wait for' фразаларының айырмашылығы неде?
'Look forward to' болашақтағы оқиғаға деген оң көңіл-күйді, қуанышты күтуді білдіреді. Ал 'wait for' бейтарап мағынада; ол белгілі бір уақытқа немесе оқиғаға дейін әрекетті тоқтата тұруды немесе бір орында қалуды білдіреді.
'Look forward to' тіркесінен кейін неге етістікке -ing жалғауы қосылады?
'Look forward to' фразасындағы 'to' сөзі инфинитивтің ('to go' сияқты) бөлігі емес, предлог болып табылады. Ағылшын тілінің грамматикасы бойынша, предлогтардан кейін зат есім немесе герундий (зат есім қызметін атқаратын -ing жалғаулы етістік) келуі керек.
'Run out of' фразасын ресми құжаттарда қолдануға бола ма?
Иә, әрине. 'Run out of' — бұл ауызекі сөйлеуде де, іскерлік хат алмасу сияқты ресми контексттерде де қолданылатын стандартты және кең таралған фразалық етістік. Мысалы, "The project may fail if we run out of funding" (Егер бізде қаржы таусылса, жоба сәтсіздікке ұшырауы мүмкін) деп жазуға толықтай болады.
Осындай бөлінбейтін фразалық етістіктерді қолдануды қалай жаттығуға болады?
Ең жақсы әдіс — белсенді қолдану. Осы мақаладағы 'put up with', 'catch up on' және 'look forward to' сияқты етістіктерді пайдаланып, өз аптаңыз туралы бес сөйлем жазып көріңіз. Сонымен қатар, фильмдерде, подкасттарда және телешоуларда ана тілінде сөйлейтін адамдардың оларды қалай қолданатынына мұқият назар аударыңыз.