Британдық және американдық ағылшын тілінің арасындағы ең маңызды айырмашылықтар күнделікті заттарға қатысты әртүрлі сөздерді қолдануда (мысалы, *lift* пен *elevator*) және емле ережелерінде байқалады. Мысалы, британдық ағылшын тіліндегі *-our* және *-re* жалғаулары американдық нұсқада *-or* және *-er* болып өзгереді. Бұл айырмашылықтар бірден көзге түскенімен, екі диалектіде сөйлейтін адамдардың бір-бірін түсінуіне сирек кедергі жасайды.
Ағылшын тілін үйренуші ретінде сіз осы екі нұсқаға кезігіп, «қайсысы дұрыс?» деп ойланған боларсыз. Қысқа жауап: екеуі де дұрыс! Британдық және американдық ағылшын тілінің сөздік және емледегі негізгі айырмашылықтарын түсіну — тілді жаһандық деңгейде меңгерудің маңызды бөлігі. Бұл нұсқаулық сізге кіммен сөйлессеңіз де, ойыңызды тиімді жеткізуге көмектесетін ең маңызды айырмашылықтарды көрсетеді.
Британдық және американдық ағылшын емлесі неліктен екі түрлі?
Британдық және американдық ағылшын тілдерінің арасындағы айырмашылық кездейсоқ пайда болмаған. Американдық емле стандартының қалыптасуына бір адам – Ноа Вебстер үлкен үлес қосты. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында әйгілі американдық лексикограф жаңадан тәуелсіздік алған Америка Құрама Штаттары үшін ерекше лингвистикалық сәйкестік қалыптастырып, емлені оңайлатқысы келді. Оның сөздігі *color* және *center* сияқты сөздердің фонетикалық тұрғыдан ыңғайлы әрі британдық стандарттан өзгеше жазылуын насихаттады.
Емледегі негізгі айырмашылықтар қандай?
Көптеген ұсақ айырмашылықтар болғанымен, бірнеше негізгі ереже сіз жиі кездестіретін емле нұсқаларын қамтиды. Осы ережелерді білу сізге оқып отырған мәтіннің британдық немесе американдық екенін бірден анықтауға көмектеседі.
'-our' және '-or' ережесі Бұл — ең танымал айырмашылықтардың бірі. Британдық ағылшын тілінде '-our' қолданылса, американдық нұсқада 'u' әрпі түсіп қалады.
- Британдық: colour, flavour, neighbour, honoour
- Американдық: color, flavor, neighbor, honor
'-re' және '-er' ережесі Британдық ағылшын тілінде '-re' деп аяқталатын сөздер американдық нұсқада '-er' болып өзгереді.
- Британдық: centre, theatre, metre, fibre
- Американдық: center, theater, meter, fiber
'-ise' және '-ize' ережесі Британдық ағылшын тілінде көптеген етістіктер '-ise' деп аяқталса, американдық ағылшын тілінде '-ize' нұсқасы жиі қолданылады.
- Британдық: organise, realise, recognise, apologise
- Американдық: organize, realize, recognize, apologize
Қосарланған және дара дауыссыздар Британдық ағылшын тілінде жұрнақ қосқанда соңғы дауыссыз дыбыс (әсіресе 'l') жиі қосарланады, ал американдық ағылшын тілінде бұл сирек кездеседі.
- Британдық: travelling, cancelled, jewellery
- Американдық: traveling, canceled, jewelry
Сөздік қордағы ең жиі кездесетін айырмашылықтар қандай?
Емледен басқа, лексикалық айырмашылықтар, яғни бір ұғымға екі түрлі сөз қолдану — осы екі диалектіні ажырататын негізгі ерекшелік. Төменде санаттар бойынша топтастырылған ең маңызды сөздік айырмашылықтар берілген.
Күнделікті өмір және үй
- Flat (Британдық) vs. Apartment (Американдық) – Пәтер
- Lift (Британдық) vs. Elevator (Американдық) – Жеделсаты (лифт)
- Rubbish bin (Британдық) vs. Trash can (Американдық) – Қоқыс жәшігі
- Wardrobe (Британдық) vs. Closet (Американдық) – Киім шкафы
- Garden (Британдық, үйдің айналасындағы аумақ) vs. Yard (Американдық) – Аула
Тамақ
- Biscuits (Британдық) vs. Cookies (Американдық) – Печенье
- Crisps (Британдық) vs. Potato chips (Американдық) – Чипсы
- Chips (Британдық) vs. French fries (Американдық) – Фри картобы
- Sweets (Британдық) vs. Candy (Американдық) – Кәмпиттер
- Courgette (Британдық) vs. Zucchini (Американдық) – Кабачки
Көлік
- Lorry (Британдық) vs. Truck (Американдық) – Жүк көлігі
- Motorway (Британдық) vs. Highway / Freeway (Американдық) – Автомагистраль
- Boot (көліктің) vs. Trunk (Американдық) – Жүксалғыш (багажник)
- Pavement (Британдық) vs. Sidewalk (Американдық) – Жаяу жүргінші жолы (тротуар)
- Underground / Tube (Британдық) vs. Subway (Американдық) – Метро
Киім
- Jumper (Британдық) vs. Sweater (Американдық) – Жеңіл жемпір (свитер)
- Trousers (Британдық) vs. Pants (Американдық) – Шалбар
- Trainers (Британдық) vs. Sneakers (Американдық) – Кроссовка
- Nappy (Британдық) vs. Diaper (Американдық) – Жөргек (подгузник)
Қорытынды
Ағылшын тілінің қыр-сырын меңгеру қиын болып көрінуі мүмкін, бірақ олай емес. Ең бастысы — екі диалектінің бірі екіншісінен артық емес екенін түсіну; олар — ортақ лингвистикалық тарихтың екі түрлі көрінісі. Британдық және американдық ағылшын тілінің сөздік және емледегі негізгі айырмашылықтарын білу арқылы сіз әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдармен сенімді және анық сөйлесе аласыз. Ең маңызды ереже — тұрақтылық: жазу кезінде бір стильді таңдап, соны ұстаныңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
1-сұрақ: Қайсысы дұрыс: британдық па, әлде американдық ағылшын ба?
Екі нұсқа да өз аймақтарында дұрыс болып саналады. Бірі екіншісінен «жақсы» емес. Ағылшын тілін үйренушілер үшін ең дұрысы — оқу мақсатыңызға немесе баратын еліңізге байланысты бір стильді таңдап, жазу кезінде соны үнемі қолдану.
2-сұрақ: IELTS/TOEFL тапсыру үшін ағылшын тілінің қай нұсқасын үйрену керек?
Бұл сіздің мақсатыңызға байланысты. IELTS халықаралық емтихан болғандықтан, екі диалектіні де қабылдайды, бірақ тыңдалым бөлімінде көбіне британдық немесе аустралиялық акценттер кездеседі. TOEFL американдық стандартқа негізделген, сондықтан американдық ағылшын тілін білген пайдалы. Ең бастысы — таңдаған бір нұсқаңызды тұрақты қолдану.
3-сұрақ: Американдық ағылшын тілі британдықтан қалай және қашан бөлініп шықты?
Американдық емленің ерекшеленуіне негізінен 1828 жылы өз сөздігін жариялаған американдық лексикограф Ноа Вебстер себеп болды. Ол емлені жеңілдетуді және Ұлыбританиядан тәуелсіз Американың өз тілдік ерекшелігін қалыптастыруды мақсат етті. Ол енгізген '-our' орнына '-or' сияқты өзгерістер АҚШ-та стандартқа айналды.
4-сұрақ: Күнделікті өмірде жиі шатастыратын UK/US сөздері қандай?
Ең жиі шатастырылатын сөздердің бірі — trousers/pants. Британдық ағылшын тілінде 'pants' іш киімді білдірсе, американдық нұсқада 'шалбар' дегенді білдіреді. Сондай-ақ chips/fries (фри картобы) және biscuit/cookie (печенье) сөздері жиі шатастырылады.
5-сұрақ: Британдықтар мен американдықтар бір-бірін оңай түсіне ала ма?
Иә, әрине. Емле, сөздік қор және екпін (акцент) айырмашылықтарына қарамастан, тілдің басым бөлігі бірдей. Көп жағдайда контекст мағынаны түсінуге көмектеседі, ал адамдардың көбі фильмдер мен теледидар арқылы екі диалектінің де негізгі ерекшеліктерімен таныс.