Simple Past шағы – өткендегі белгілі бір уақытта басталып, аяқталған іс-әрекетті білдіреді. Ал Present Perfect шағы өткендегі іс-әрекетті қазіргі сәтпен байланыстырады, яғни қазіргі нәтижеге немесе аяқталмаған уақыт аралығындағы әрекетке назар аударады. Simple Past пен Present Perfect арасындағы негізгі айырмашылық осы – қазіргі сәтпен байланыстың болуы немесе болмауы.
Ағылшын тілін үйренушілердің көбі осы екі өткен шақтың аражігін ажыратуға қиналады. Екеуі де өткен оқиғаны сипаттайды, сонда айырмашылығы неде? Simple Past пен Present Perfect арасындағы осы нәзік, бірақ маңызды айырмашылықты түсіну сіздің ағылшынша сөйлеуіңізді табиғи әрі нақты етеді. Ендеше, нақты ережелер мен мысалдар арқылы талдап көрейік.
Simple Past шағын қашан қолдану керек?
Simple Past шағын уақыт машинасымен саяхаттайтын әңгімеші ретінде елестетіңіз. Ол сізді өткендегі белгілі бір сәтке немесе кезеңге апарып, не болғанын айтып береді де, қайтадан қазіргі шаққа алып келеді. Оқиға толығымен өткен шақта аяқталған.
Мұндағы негізгі ұғым – аяқталған уақыт. Біз Simple Past шағын бірдеңенің *қашан* болғанын білгенде және сол уақыт аяқталғанда қолданамыз.
Simple Past келесі жағдайларда қолданылады:
- Өткендегі нақты бір уақытта аяқталған іс-әрекеттер.
- Бірінен соң бірі болған оқиғалар тізбегі немесе әңгімелер.
- Бұрын болып, қазір жалғаспайтын әдеттер немесе жағдайлар.
Аяқталған уақытты көрсететін мына сигнал сөздерге назар аударыңыз:
- yesterday (кеше)
- last week, last month, last year (өткен аптада, өткен айда, өткен жылы)
- five minutes ago (бес минут бұрын)
- in 2015, on Monday (2015 жылы, дүйсенбіде)
- when I was a child (мен бала кезімде)
Simple Past шағына мысалдар
Әр сөйлемнің аяқталған уақытқа нұсқайтынына назар аударыңыз:
- She visited her grandparents last weekend. (Ол өткен демалыста ата-әжесіне барды. «Өткен демалыс» – аяқталған уақыт.)
- I finished my project two hours ago. (Мен жобамды екі сағат бұрын бітірдім. «Екі сағат бұрын» – нақты, аяқталған уақыт.)
- They lived in Canada from 2005 to 2010. (Олар 2005-2010 жылдары Канадада тұрды. Бұл уақыт кезеңі толығымен өткен шақта қалған; олар қазір ол жерде тұрмайды.)
Present Perfect шағын қай кезде қолданған дұрыс?
Present Perfect – өткен шақ пен осы шақты байланыстыратын «көпір». Іс-әрекет өткенде басталғанымен, оның қазіргі сәтке қатысы, нәтижесі немесе байланысы бар. Әрекеттің нақты қашан болғаны белгісіз немесе маңызды емес.
Present Perfect шағын қолданудың негізгі жағдайлары:
- Аяқталмаған уақыт аралығындағы іс-әрекеттер
Егер сіз айтып отырған уақыт кезеңі әлі аяқталмаса, Present Perfect қолданыңыз. Сигнал сөздер: today (бүгін), this week (осы апта), this month (осы ай), this year (биыл), so far (осы уақытқа дейін).
- Мысал: I have drunk three cups of coffee *today*. (Мен *бүгін* үш кесе кофе іштім. Бүгінгі күн әлі біткен жоқ, тағы ішуім мүмкін.)
- Салыстырыңыз: I drank three cups of coffee *yesterday*. (Мен *кеше* үш кесе кофе іштім. Кешегі күн аяқталды.)
- Қазіргі сәтке әсер ететін нәтижесі бар өткен шақтағы іс-әрекеттер
Мұнда басты назар өткендегі іс-әрекеттің қазіргі сәтке тигізетін әсерінде. Оның *қашан* болғаны маңызды емес.
- Мысал: She has lost her keys. (Ол кілттерін жоғалтып алды. Қазіргі нәтижесі – ол үйіне кіре алмайды.)
- Өмірлік тәжірибелер
Біз бұл шақты біреудің өміріндегі жалпы тәжірибелері туралы айту үшін қолданамыз. Көбінесе ever (бұрын-соңды), never (ешқашан), before (бұрын), in my life (өмірімде) сияқты сөздермен бірге келеді.
- Мысал: Have you ever been to Japan? (Сіз бұрын-соңды Жапонияда болдыңыз ба? Мен сіздің осы уақытқа дейінгі бүкіл өміріңіз туралы сұрап тұрмын.)
- Мысал: He has never tried spicy food. (Ол өмірінде ешқашан ащы тағам жеп көрмеген. Осы уақытқа дейін.)
Simple Past пен Present Perfect негізгі айырмашылығын қалай ажыратуға болады?
Екеуін қатар қойып салыстырайық. Шешуші фактор – әрдайым уақытқа қатыстылығы.
- Simple Past: Аяқталған уақыт
- I saw that movie yesterday. (Мен ол фильмді кеше көрдім. Мұнда басты назар *қашан* екендігінде – кеше, яғни аяқталған уақытта.)
- He worked as a teacher for ten years. (Ол он жыл мұғалім болып жұмыс істеді. Бұл оның қазір мұғалім емес екенін білдіреді. Уақыт кезеңі аяқталған.)
- Present Perfect: Қазіргі сәтпен байланыс (Аяқталмаған уақыт / Қазіргі нәтиже)
- I have seen that movie. (Мен бұл фильмді көргенмін. Мұнда басты назар тәжірибеде. Оны *қашан* көргенім маңызды емес.)
- He has worked as a teacher for ten years. (Ол он жылдан бері мұғалім болып істейді. Бұл оның әлі де мұғалім екенін білдіреді. Жұмысы өткенде басталып, қазірге дейін жалғасуда.)
Simple Past пен Present Perfect айырмашылығын меңгеру – осы қазіргі сәтпен байланысты көре білуде жатыр. Егер іс-әрекет өткен шақта қалып, қазіргі сәтке қатысы болмаса, Simple Past қолданыңыз. Ал егер аяқталмаған уақыт, қазіргі нәтиже немесе өмірлік тәжірибе арқылы қазіргі сәтке қатысы болса, Present Perfect – ең дұрыс таңдау.
Өткен шақтар туралы жиі қойылатын сұрақтар
1-сұрақ: «I went to Italy» мен «I have been to Italy» сөйлемдерінің айырмашылығы қандай?
«I went to Italy» (Simple Past) – аяқталған, нақты бір сапарды сипаттайды. Әдетте «I went to Italy last year» (Мен өткен жылы Италияға бардым) сияқты уақытты қоса айтасыз. Ал «I have been to Italy» (Present Perfect) – өмірлік тәжірибе туралы айтады. Бұл сіздің өміріңіздің бір сәтінде Италияда болу тәжірибесінен өткеніңізді білдіреді; нақты уақыт айтылмайды және маңызды емес.
2-сұрақ: Simple Past шағымен 'for' және 'since' сөздерін қолдануға бола ма?
'For' сөзін Simple Past шағымен аяқталған іс-әрекеттің ұзақтығын сипаттау үшін қолдануға болады (мысалы, «I lived in Paris for two years.» - Мен Парижде екі жыл тұрдым). Алайда, 'since' сөзі тек Present Perfect шағымен қолданылады, себебі ол қазіргі уақытқа дейін жалғасатын іс-әрекеттің басталу нүктесін көрсетеді (мысалы, «I have lived in Paris since 2021.» - Мен 2021 жылдан бері Парижде тұрамын).
3-сұрақ: Present Perfect америкалық ағылшын тілінде жиі кездесе ме?
Иә, өте жиі кездеседі. Дегенмен, бейресми америкалық ағылшын тілінде сөйлеушілер кейде британдықтар Present Perfect қолданатын жағдайларда, әсіресе just, already, yet сияқты сөздермен Simple Past қолдануы мүмкін. Мысалы, америкалық «Did you eat yet?» десе, британдық «Have you eaten yet?» деуі ықтимал. Екеуі де түсінікті.
4-сұрақ: Уақыттың аяқталғанын немесе аяқталмағанын қалай білуге болады?
Уақытты білдіретін сөздерге назар аударыңыз. yesterday, last month, in 2010, ago сияқты сөздер мен сөз тіркестері аяқталған уақыт кезеңдерін білдіреді және Simple Past шағын көрсетеді. Ал today, this week, so far, lately сияқты сөздер әлі жалғасып жатқан уақыт аралықтарын білдіріп, Present Perfect шағын меңзейді.