Ағылшын тілінде 'is' және 'are' етістіктерін қашан қолдану керектігін білудің ең оңай жолы – сөйлемнің бастауышына қарау. Егер бастауыш жекеше түрде (singular) болса, 'is' етістігін, ал көпше түрде (plural) болса, 'are' етістігін қолданыңыз. Бұл – бастауыш пен баяндауыштың жақтасып байланысуы (subject-verb agreement) деп аталатын негізгі ереже. Осы ережені меңгеру арқылы сіз ағылшын тілі грамматикасының маңызды бөлігін игересіз.
Осы бір ғана ережені меңгеру сіздің ағылшынша сөйлеуіңізді әлдеқайда сауатты әрі табиғи етеді. Бұл маңызды етістіктерді сенімді түрде қолдануыңыз үшін, осы тұжырымдаманы нақты мысалдармен талдап көрейік.
Is және Are етістіктерін қашан қолданамыз? Негізгі ереже қандай?
Негізінде, 'is' пен 'are' етістіктерінің арасындағы таңдау сіздің бір зат туралы немесе бірнеше зат туралы айтып жатқаныңызға байланысты. Екі сөз де 'to be' етістігінің осы шақтағы (simple present tense) әртүрлі формасы болып табылады. Етістік өзінің бастауышымен жекеше немесе көпше түрде сәйкес келуі керек.
'Is' етістігі қандай жағдайда қолданылады? (бір зат үшін)
Егер сөйлемдегі бастауыш жекеше түрде болса, 'is' етістігін қолданыңыз. Бұл бір адам, бір жер, бір зат немесе бір идея туралы айтып жатқаныңызды білдіреді. Сондай-ақ, бұл үшінші жақтағы жекеше есімдіктерге, мысалы *he*, *she*, және *it* (ол), қатысты.
Мысалдар:
- The cat is sleeping. (Бір мысық)
- She is a doctor. (Бір адам)
- My computer is new. (Бір зат)
- It is a beautiful day. (Бір ұғым/күн)
Ал 'Are' етістігін қашан қолданған жөн? (бірден көп зат үшін)
Егер сөйлемдегі бастауыш көпше түрде болса, 'are' етістігін қолданыңыз. Бұл екі немесе одан да көп адам, жер, зат немесе идея туралы айтып жатқаныңызды білдіреді. Бұл *we* (біз), *they* (олар) сияқты көпше есімдіктерге және ең маңыздысы, *you* (сен/сіз/сендер/сіздер) есімдігіне қатысты.
'You' есімдігіне қатысты ерекше ескерту: Сіз бір адамға немесе бір топ адамға сөйлеп жатсаңыз да, 'you' есімдігімен *әрдайым* 'are' етістігі қолданылады. Бұл – жаттап алуды қажет ететін ерекше ереже!
Мысалдар:
- The cats are sleeping. (Бірнеше мысық)
- They are doctors. (Бірнеше адам)
- Our computers are new. (Бірнеше зат)
- You are a great student. (Бір адамға айтылған)
- You are all great students. (Бір топ адамға айтылған)
'Is' пен 'Are' етістіктерін қолдануда қандай қиын жағдайлар кездеседі?
Жекеше және көпше түр ережесі көп жағдайды қамтығанымен, ағылшын тілінде бірнеше күрделі тұстар бар. Осы ерекшеліктерді түсіну жиі кездесетін қателерден аулақ болуға және сөйлеу деңгейіңізді жоғарылатуға көмектеседі.
Міне, үйренушілерді жиі шатастыратын бірнеше жағдай:
- Жинақтық зат есімдер (Collective Nouns): *team*, *family*, *group*, *committee*, *class* сияқты сөздер бір топты білдіргенімен, біртұтас ұғым ретінде қарастырылады. Америкалық ағылшын тілінде бұл зат есімдер әрдайым дерлік жекеше түрде болып, 'is' етістігімен қолданылады.
- *Дұрысы:* The team is playing well tonight.
- *Дұрысы:* My family is coming to visit.
- Саналмайтын зат есімдер (Uncountable Nouns): Кейбір зат есімдердің көпше түрі болмайды, себебі оларды жеке-жеке санау мүмкін емес. *water*, *information*, *advice*, *furniture*, *money* сияқты сөздер әрқашан жекеше етістікті қажет етеді.
- *Дұрысы:* The information is very helpful.
- *Дұрысы:* This furniture is old.
- 'There is' және 'There are': Егер сөйлем 'there is' немесе 'there are' тіркесімен басталса, етістікті таңдау одан *кейін* келетін зат есімге байланысты болады.
- *Дұрысы:* There is a problem with the car. (Бір ғана мәселе)
- *Дұрысы:* There are many problems with the car. (Көп мәселе)
- Either/Or және Neither/Nor: Екі бастауышты осы жұптармен байланыстырғанда, етістік оған жақынырақ тұрған бастауышпен үйлеседі. Бұл жақындық ережесі (proximity rule) деп аталады.
- *Дұрысы:* Neither my brother nor my sisters are home. ('sisters' сөзі көпше түрде және етістікке жақын тұр)
- *Дұрысы:* Either the dogs or the cat is making that noise. ('cat' сөзі жекеше түрде және етістікке жақын тұр)
'Is' және 'Are' туралы жиі қойылатын сұрақтар (FAQ)
Бір адамға 'you is' демей, неге үнемі 'you are' деп айтамыз? Тарихи тұрғыдан 'you' есімдігі тек көпше түрде немесе сыпайы түрде қолданылған. Уақыт өте келе ол жекеше түрдегі 'thou' есімдігін алмастырды, бірақ көпше түрдегі 'are' етістігін сақтап қалды. Бүгінде 'you are' тіркесі жекеше де, көпше де, ресми және бейресми жағдайларда да стандарт болып саналады.
Адамдар тобы туралы айтқанда 'is' пе, әлде 'are' ме? Бұл сіздің қандай зат есімді қолданатыныңызға байланысты. Егер сіз оларды біртұтас ұғым ретінде сипаттау үшін 'group', 'team' немесе 'class' сияқты жинақтық зат есімді қолдансаңыз, 'is' етістігін пайдалануыңыз керек (мысалы, "The group is ready"). Егер 'people' немесе 'students' сияқты көпше зат есімді қолдансаңыз, 'are' етістігін қолдануыңыз керек (мысалы, "The people are ready").
'There is a lot of people' дұрыс па, әлде 'There are a lot of people' ме? Дұрыс нұсқасы – "There are a lot of people". 'a lot' сөзі біртұтас мөлшерді білдіргенімен, бұл сөйлемдегі негізгі бастауыш – 'people' (адамдар), ал ол көпше түрде. Сондықтан көпше түрдегі 'are' етістігі қажет.
Ақша туралы айтқанда 'is' немесе 'are' қолдану керек пе? 'Money' (ақша) – саналмайтын зат есім, сондықтан ол әрқашан жекеше түрде қарастырылады. Сіз үнемі 'is' етістігін қолдануыңыз керек. Мысалы, "Ten thousand dollars is a lot of money." Бұл жерде сіз жекелеген доллар купюралары туралы емес, біртұтас ақша сомасы туралы айтып тұрсыз.
Қорытындылай келе, 'is' және 'are' етістіктерін қашан қолдану керектігін меңгеру бір ғана қарапайым тексеруге келіп тіреледі: сіздің бастауышыңыз жекеше ме, әлде көпше ме? Сөйлемнің бастауышын бірінші анықтау арқылы сіз 'to be' етістігінің дұрыс формасын сенімді түрде таңдап, ағылшын тілі грамматикасы мен сөйлеу сауаттылығыңызды айтарлықтай жақсарта аласыз.