Идиома, коллокация және фразалық етістіктің негізгі айырмашылығы — олардың мағына құрау тәсілінде. Фразалық етістік негізгі етістік пен көмекші сөздің (үстеу немесе предлог) бірігуінен жаңа, ерекше мағыналы етістік жасайды. Коллокация — бұл сөйлеу тілінде бір-бірімен жиі қолданылатын, сол тілде сөйлейтін адамға табиғи естілетін сөздердің жұбы немесе тобы. Ал идиома — бұл құрамындағы жеке сөздердің тікелей мағынасынан түсінуге болмайтын, ауыспалы мағынасы бар тұрақты сөз тіркесі.
Ағылшын тіліндегі сөз тіркестерін меңгеру құпия кодты үйренумен бірдей сезілуі мүмкін. Жеке сөздерді білгеніңізбен, олар біріккенде мағынасы кенеттен өзгереді. Бұл — ағылшын тілін үйренушілер арасында жиі кездесетін қиындық. Мұндай шатасудың негізінде үш негізгі ұғым жатыр: идиомалар, коллокациялар және фразалық етістіктер. Идиома, коллокация және фразалық етістіктің айырмашылығын түсіну — тілді табиғи және еркін меңгеруге жасалған маңызды қадам. Ендеше, әрқайсысын нақты мысалдармен талдап көрейік.
Фразалық етістік дегеніміз не?
Фразалық етістік — бұл негізгі етістік пен бір немесе екі көмекші сөздің (әдетте предлог немесе үстеу) бірігуі арқылы жасалған құрама етістік. Көмекші сөздің қосылуы бастапқы етістіктің мағынасын айтарлықтай өзгертеді.
Фразалық етістіктің құрылымы
Негізгі формуласы: Етістік + Көмекші сөз(дер). Осы екі бөлік бірігіп, жаңа семантикалық бірлік құрағанда нағыз сиқыр орын алады.
Мысалы, give етістігі біреуге бір нәрсені ұсыну немесе беру дегенді білдіреді. Бірақ оған up көмекші сөзін қосқанда, give up тіркесі шығады, бұл «бас тарту» немесе «берілу» деген мағынаны береді. Бастапқы мағына толығымен жоғалады.
Фразалық етістіктерге мысалдар
- Break down: Істен шығу (мысалы, "My car *broke down* on the motorway." – «Менің көлігім тас жолда бұзылып қалды.»)
- Look up: Ақпарат іздеу (мысалы, "I need to *look up* his phone number." – «Маған оның телефон нөмірін іздеп табу керек.»)
- Turn on: Құрылғыны немесе жарықты қосу (мысалы, "Please *turn on* the television." – «Теледидарды қосыңызшы.»)
- Run out of: Бір нәрсенің қоры таусылу (мысалы, "We've *run out of* milk." – «Бізде сүт таусылып қалды.»)
Кейбір фразалық етістіктердің бір ерекшелігі — оларды бөліп жазуға болады, яғни объектіні етістік пен көмекші сөздің ортасына қоюға болады (мысалы, "Please *turn* the television *on*.").
Коллокациялардың айырмашылығы неде?
Коллокациялар жаңа мағына құрауға негізделмейді, олар — сөздердің табиғи үйлесімі. Бұл сөздер бірге жиі қолданылады, себебі сол тілде сөйлейтіндер оларды ғасырлар бойы солай қолданып келеді. Мағынасы тікелей болғанымен, дұрыс емес сөзді таңдау грамматикалық тұрғыдан дұрыс болса да, жасанды естіледі.
Мысалы, ағылшын тілінде heavy rain (қатты жаңбыр) дейді, strong rain емес. Екеуі де түсінікті, бірақ тек heavy rain — стандартты коллокация.
Міне, коллокациялардың жиі кездесетін түрлері:
- Сын есім + Зат есім: strong coffee (қою кофе), deep sleep (терең ұйқы), a quick meal (жылдам тамақ)
- Етістік + Зат есім: make a mistake (қателік жасау), do a favor (жақсылық жасау), take a risk (тәуекелге бару)
- Үстеу + Сын есім: fully aware (толық хабардар), highly successful (өте сәтті), deeply concerned (қатты алаңдаулы)
- Зат есім + Зат есім: a round of applause (ду қол шапалақ), a sense of pride (мақтаныш сезімі), a pack of cards (карта орамасы)
Коллокацияларды үйрену — сізді жеке сөздерді жаттаудан ағылшын тілінің табиғи ағынына алып шығатын сөздік қорды дамытудың негізгі бөлігі.
Идиомалардың рөлі қандай және олар несімен ерекшеленеді?
Идиома — бұл ауыспалы мағынасы бар тұрақты сөз тіркесі. Олардың басты ерекшелігі де осы: құрамындағы жеке сөздерге қарап, мағынасын мүлдем болжай алмайсыз. Сөз тіркесін тұтас бірлік ретінде үйрену қажет.
Идиомалар — сөйлеу тіліне әр беріп, оны көркемдейтін бейнелі сөз орамдары.
Идиомаларға мысалдар
- Bite the bullet: Қиын жағдайға батылдықпен қарсы тұру. ("I had to *bite the bullet* and tell my boss about the mistake." – «Мен еріксіз батылымды жинап, бастығыма қателік туралы айтуға мәжбүр болдым.»)
- Spill the beans: Құпияны ашу. ("Come on, *spill the beans*! Who won the award?" – «Ал, құпияны аш енді! Сыйлықты кім жеңіп алды?»)
- Hit the hay: Ұйқыға кету. ("I'm exhausted, it's time to *hit the hay*." – «Шаршап тұрмын, ұйықтайтын уақыт болды.»)
Егер сіз "kick the bucket" тіркесін тікелей аударсаңыз, оның шын мағынасын (қайтыс болу) түсінбей, қатты шатасар едіңіз.
Жанама салыстыру: Идиома, коллокация және фразалық етістік
Барлығын қорытындылау үшін, олардың негізгі ерекшеліктерін салыстырып көрейік:
- Фразалық етістік:
- Құрылымы: Етістік + Көмекші сөз (предлог/үстеу).
- Мағынасы: Бастапқы етістіктен өзгеше, жаңа мағыналы етістік жасайды.
- Мысал: give up (бас тарту).
- Коллокация:
- Құрылымы: Сөздердің табиғи үйлесімі (мысалы, сын есім + зат есім, етістік + зат есім).
- Мағынасы: Тікелей; сөздер өз мағынасын сақтайды, бірақ бірге қолданылғанда табиғи естіледі.
- Мысал: make a decision (шешім қабылдау).
- Идиома:
- Құрылымы: Өзгермейтін, тұрақты сөз тіркесі.
- Мағынасы: Ауыспалы және бейнелі; мағынасы жеке сөздерге байланысты емес.
- Мысал: kick the bucket (қайтыс болу).
Қорытынды
Үшеуі де сөздер тобынан тұрғанымен, олардың қызметі мен формасы әртүрлі. Фразалық етістіктер жаңа іс-әрекеттерді, коллокациялар табиғи естілетін сипаттамаларды, ал идиомалар жарқын, бейнелі образдарды жасайды. Идиома, коллокация және фразалық етістіктің айырмашылығын меңгеру сөздік қорыңызды кеңейтіп қана қоймай, сонымен қатар шынайы ағылшын тілінің реңкі мен ырғағын түсінуге көмектеседі. Бұл — орта деңгейдегі оқушыны жоғары деңгейдегі, еркін сөйлейтін адамнан ажырататын дағды.
Жиі Қойылатын Сұрақтар
'Make a decision' тіркесі коллокация ма, әлде фразалық етістік пе?
'Make a decision' — коллокацияның классикалық мысалы. Ол әрдайым дерлік бірге қолданылатын етістіктен (make) және зат есімнен (decision) тұрады. Бұл фразалық етістік емес, себебі 'decision' — көмекші сөз емес, зат есім, ал мағынасы тікелей.
Фразалық етістік идиома бола ала ма?
Иә, әрине! Кейбір фразалық етістіктер ауыспалы мағынада жиі қолданылғандықтан, идиомаға айналып кетеді. Мысалы, kick off сөзбе-сөз футбол ойынын бастау дегенді білдіруі мүмкін, бірақ сонымен қатар дау немесе шу шығаруды білдіретін идиомалық фразалық етістік болып табылады (мысалы, "The argument really *kicked off* when he arrived." – «Ол келгенде нағыз дау басталды.»).
Коллокацияларды үйренудің ең тиімді жолы қандай?
Ең жақсы жолы — тілдік ортаға ену және белсенді оқу. Көп оқыңыз, сол тілде сөйлейтіндерді тыңдаңыз және қай сөздердің бірге қолданылатынына назар аударыңыз. Жаңа зат есім үйренгенде, онымен жиі қолданылатын етістіктер мен сын есімдерді де үйренуге тырысыңыз. Арнайы коллокациялар дәптерін жүргізу де өте тиімді.
Неліктен ‘heavy rain’ орнына ‘big rain’ деп айтуға болмайды?
Грамматикалық тұрғыдан 'big rain' қате емес, бірақ ағылшын тілінде сөйлейтін адамға жасанды естіледі. Коллокациялар — бұл тілде қайталанып қолданылу арқылы қалыптасқан дәстүр мен үйлесімділікке негізделген. 'heavy rain' немесе 'strong wind' сияқты стандартты коллокацияларды үйрену — тіліңізді анағұрлым еркін шығарудың кілті.
Бір сөз тіркесінің идиома екенін қалай білуге болады?
Жақсы тест — өзіңізге мына сұрақты қою: «Егер әр сөзді сөзбе-сөз аударсам, бұл тіркестің осы контексте мағынасы бар ма?» Егер жауап «жоқ» болса, онда бұл идиома болуы әбден мүмкін. Мысалы, егер біреу "under the weather" болса, ол сөзбе-сөз ауа райының астында емес, оның жай ғана денсаулығы сыр беріп тұрғанын білдіреді. Бұл — идиоманың белгісі.