Британдық және американдық ағылшын тіліндегі күнделікті заттарға қатысты сөздік қордың негізгі айырмашылығы – бір затқа әртүрлі сөздердің қолданылуы. Мысалы, британдық 'flat'-та тұрып, 'lift'-пен көтерілсе, американдық 'apartment'-те тұрып, 'elevator'-ды пайдаланады. Бұл айырмашылықтар ғасырлар бойы географиялық алшақтық, тілдің дербес дамуы және мәдени ықпалдар нәтижесінде пайда болған.
Сіз британдық фильм көріп отырып, олардың неге сауда-саттығын көліктің "boot"-ына салатынын ойландыңыз ба? Немесе американдық романды оқып, біреудің десертке "cookies" жегеніне таң қалдыңыз ба? Сіз жалғыз емессіз! Британдық және американдық ағылшын тілі сөздігінің айырмашылығын түсіну – ағылшын тілін үйренушілер үшін жиі кездесетін қиындық. Екі диалекті де бір-біріне түсінікті болғанымен, осындай кішігірім сөз айырмашылықтары кейде шатастыруы мүмкін. Бұл нұсқаулық сізге күнделікті тұрмыстағы заттарға қатысты ең жиі кездесетін сөздік айырмашылықтарды түсіндіріп, ағылшын тілді ортада өзіңізді сенімді сезінуге көмектеседі.
Бұл сөздік айырмашылықтар неліктен пайда болған?
Британдық және американдық ағылшын тілінің арасындағы алшақтық XVII ғасырда ағылшын отаршыларының Америкаға келуінен басталды. Атлант мұхиты бөліп тұрған екі диалекті бір-бірінен тәуелсіз дамыды. Американдық ағылшын тілі Ұлыбританияда кейіннен қолданыстан шығып қалған кейбір сөздерді сақтап қалса, жаңа өнертабыстар мен ұғымдар үшін жаңа сөздер ойлап тапты. Америкалық лексикограф Ноа Вебстер емлені жеңілдетіп, ерекше американдық лингвистикалық бірегейлікті қалыптастыруға тырысты. Уақыт өте келе мәдени алмасу, технология және медиа бұл айырмашылықтарды біріктіріп те, күшейтіп те отырды.
Үйде қолданылатын британдық және американдық сөздердің айырмашылығы қандай?
Сіздің үйіңіз мұхиттың қай жағында екеніңізге байланысты әртүрлі аталатын заттарға толы. Бұл – үйренушілердің сөздік айырмашылықтармен ең жиі кездесетін саласының бірі. Олардан хабардар болу кітап оқығанда, рецептпен тамақ жасағанда немесе жиһаз құрастырғанда көптеген түсініспеушіліктің алдын алады.
Міне, үй айналасында жиі кездесетін мысалдар:
- Flat (BrE) / Apartment (AmE): Ғимараттың бір бөлігін алып жатқан жеке тұрғын үй немесе пәтер.
- Lift (BrE) / Elevator (AmE): Биік ғимаратта адамдарды жоғары-төмен тасымалдайтын құрылғы.
- Wardrobe (BrE) / Closet (AmE): Киім ілуге арналған биік шкаф.
- Cooker (BrE) / Stove (AmE): Ас үйде тамақ пісіруге арналған ірі жабдық.
- Tap (BrE) / Faucet (AmE): Құбырдан келетін су ағынын реттейтін құрылғы.
- Garden (BrE) / Yard (AmE): Үйдің айналасындағы жер аумағы. (Ескерту: AmE-де 'garden' әдетте гүл немесе көкөніс өсіретін бақшаны білдіреді).
- Bin немесе Dustbin (BrE) / Trash can немесе Garbage can (AmE): Қоқысқа арналған контейнер.
Көлікке қатысты британдық және американдық ағылшын тіліндегі сөздер қалай ерекшеленеді?
Сыртқа шыққанда, саяхат және көлік тілінде тағы бірқатар негізгі айырмашылықтар бар. Көлік бөлшектерінен бастап, сіз жүретін жерге дейін сөздер толығымен өзгеруі мүмкін.
Жол үстінде
Мұнда көлікке қатысты жиі кездесетін терминдердің талдауы берілген:
- Lorry (BrE) / Truck (AmE): Жүк тасымалдауға арналған үлкен, ауыр моторлы көлік.
- Boot (BrE) / Trunk (AmE): Көліктің артқы жағындағы жүк салатын бөлік.
- Bonnet (BrE) / Hood (AmE): Көліктің алдыңғы жағындағы қозғалтқыштың қақпағы.
- Windscreen (BrE) / Windshield (AmE): Көліктің алдыңғы терезесі.
- Pavement (BrE) / Sidewalk (AmE): Көше бойында адамдар жүруге арналған төселген жол, тротуар.
- Motorway (BrE) / Highway немесе Freeway (AmE): Қалаларды немесе елді мекендерді байланыстыратын негізгі жол.
Қоғамдық көлік
- Underground немесе Tube (BrE) / Subway (AmE): Қаладағы жерасты электр теміржол жүйесі. (Ескерту: BrE-де 'subway' – жол астындағы жаяу жүргіншілер өткелі).
- Car park (BrE) / Parking lot (AmE): Көліктерді қалдыруға болатын аймақ, автотұрақ.
Тағамға қатысты UK және US ағылшын тілінде қандай айырмашылықтар бар?
Аспаздық әлемі қызықты да, шатастыратын да сөздік айырмашылықтарға бай. Британдықтардың "biscuit" деп атайтыны американдықтардың "biscuit"-інен мүлдем өзгеше!
- Crisps (BrE) / Chips (AmE): Қаптамада сатылатын, жұқа қылып қуырылған картоп тілімдері.
- Chips (BrE) / (French) Fries (AmE): Ыстық күйінде ұсынылатын, майға қуырылған ірі картоп кесектері.
- Biscuit (BrE) / Cookie (AmE): Тәтті, пісірілген өнім. (Американдық 'biscuit' – нанға ұқсас, тұзды тағам).
- Sweets (BrE) / Candy (AmE): Қантты кондитерлік өнімдер, кәмпиттер.
- Aubergine (BrE) / Eggplant (AmE): Күлгін түсті, жұмыртқа пішінді көкөніс (баклажан).
- Courgette (BrE) / Zucchini (AmE): Ұзын, жасыл жазғы асқабақ (кабачки).
Қорытынды
Соңында, британдық және американдық ағылшын тілі сөздігінің айырмашылығын меңгеру – әрбір нұсқаны жаттап алу емес. Бастысы – кіммен сөйлесіп жатқаныңызға қарамастан, контексті түсініп, тиімді қарым-қатынас жасай алу үшін хабардар болу. Екі диалекті де ағылшын тілінің дұрыс және жарамды формалары болып табылады. Күнделікті заттарға қатысты осы жиі кездесетін айырмашылықтармен танысу арқылы сіз ағылшын тілін қолдануда өзіңізді сенімдірек сезініп, тілдің бай алуандығын жақсырақ бағалайтын боласыз.
Жиі Қойылатын Сұрақтар
1-сұрақ: Ағылшын тілінің қай нұсқасын үйренген дұрыс: британдық па, әлде американдық па? Жауап: Ешқайсысы «артық» емес. Қайсысын үйрену керектігі сіздің жеке мақсаттарыңызға байланысты. Егер сіз Ұлыбританияда тұруды, жұмыс істеуді немесе оқуды жоспарласаңыз, британдық ағылшын тіліне назар аударыңыз. Егер мақсатыңыз АҚШ-та саяхаттау немесе жұмыс істеу болса, американдық ағылшын тілін таңдаңыз. Халықаралық қарым-қатынас үшін екеуімен де таныс болу өте пайдалы.
2-сұрақ: Британдықтар 'sweater' сөзінің орнына не дейді? Жауап: Британдық ағылшын тілінде 'sweater'-ді 'jumper' деп те жиі атайды. Екі термин де кеңінен түсінікті.
3-сұрақ: Британдықтар 'футбол' дей ме, әлде 'soccer' дей ме? Жауап: Британдықтар американдықтар 'soccer' деп атайтын спорт түрін тек 'football' деп атайды. 'Soccer' сөзі шын мәнінде Англияда пайда болған, бірақ кейіннен ол жақта жиі қолданылмай қалды, ал АҚШ-тағы 'football' американдық футболды білдіреді.
4-сұрақ: Ұлыбританияда шалбарды 'pants' деп атайды ма, әлде 'trousers' па? Жауап: Бұл – жиі шатастыратын жайт! Ұлыбританияда аяққа киетін киімді 'trousers' дейді. Британдық ағылшын тілінде 'pants' сөзі іш киімді білдіреді. Ал американдық ағылшын тілінде 'pants' – бұл шалбар.
5-сұрақ: Неліктен тағамға қатысты кейбір британдық және американдық сөздер мүлдем басқаша? Жауап: Көптеген айырмашылықтар заттардың тарихи атауларынан туындайды. Мысалы, 'aubergine' және 'courgette' сөздері француз тілінен енген, бұл Ұлыбританияның Еуропаға жақындығын көрсетеді. Ал 'eggplant' пен 'zucchini' сөздерінің шығу тегі басқа, 'zucchini' сөзі АҚШ-қа итальяндық иммигранттар арқылы келген.