Present Perfect шағы қазіргі уақытпен байланысы бар, мысалы, аяқталмаған уақыт кезеңіндегі немесе қазіргі сәтке нәтижесі әсер етіп тұрған іс-әрекеттер үшін қолданылады. Ал Simple Past шағы өткендегі нақты, аяқталған уақытта болып біткен іс-әрекеттерді білдіреді.
Ағылшын тілін үйренушілер үшін Present Perfect пен Simple Past шақтарын ажырату — жиі кездесетін қиындықтардың бірі. Екі шақ та өткенде болған оқиғаны сипаттайтындықтан, олар бір-біріне ұқсас болып көрінеді. Алайда, негізгі айырмашылық іс-әрекеттің *қашан* болғанында ғана емес, оның қазіргі сәтпен *қандай байланысы* бар екендігінде. Бұл нұсқаулық осы күрделі грамматикалық тақырыпты меңгеруге көмектесетін ережелер мен нақты мысалдарды талдайды.
Ең басты айырмашылық неде? Қазіргі шақпен байланысы қандай?
Есте сақтайтын ең маңызды ұғым — «дәл қазіргі» сәтпен байланыс.
- Simple Past: Бұл шақ — аяқталған оқиғаның фотосуреті іспетті. Ол өткенде басталып, өткенде аяқталған іс-әрекетті сипаттайды. Уақыт біткен, әрекеттің қазіргі сәтке еш қатысы жоқ. Мұны аяқталған тарихи факт ретінде қабылдауға болады.
- Present Perfect: Бұл шақ — өткен шақты қазіргімен байланыстыратын көпір секілді. Іс-әрекет өткенде болғанымен, оның *дәл қазір* маңызды болып тұрған нәтижесі, өзектілігі немесе салдары бар.
Simple Past шағын қай кезде қолданған жөн?
Simple Past шағын әрқашан өткендегі нақты, аяқталған уақытта болған іс-әрекетті сипаттағанда қолдану керек. Аяқталған уақытты білдіретін мына сөздерге назар аударыңыз:
- yesterday (кеше)
- last week, last month, last year (өткен аптада, өткен айда, өткен жылы)
- five minutes ago (бес минут бұрын)
- in 2015 (2015 жылы)
- when I was a child (мен бала кезімде)
Бұл сөз тіркестері іс-әрекеттің өткенде қалып қойғанын нақты көрсетеді.
Мысалдар:
- She visited her grandparents *last weekend*. (Ол өткен демалыста ата-әжесіне барды. Демалыс аяқталды.)
- I ate breakfast *this morning at 8 AM*. (Мен бүгін таңертең сағат 8-де таңғы ас іштім. Дәл сол уақыт өтіп кетті.)
- They built that house *in 1998*. (Олар бұл үйді 1998 жылы салды. Іс-әрекет аяқталған және өткен жылда болған.)
Present Perfect шағын қандай жағдайларда қолданамыз?
Бұл шақты қолданудың бірнеше ерекше жағдайы бар. Present Perfect өткен мен қазіргі шақты байланыстырғанда жиі қолданылады. Міне, негізгі жағдайлар:
Аяқталмаған уақыт кезеңдері үшін
Егер іс-әрекет әлі аяқталмаған уақыт кезеңінде орын алса, міндетті түрде Present Perfect шағын қолдану керек. Бұл үшін маңызды уақыт меңзеуіштері: today, this week, this month, this year және so far.
- Дұрысы: I have drunk three cups of coffee *today*. (Бүгін мен үш кесе кофе іштім. Себебі, бүгінгі күн әлі біткен жоқ, сондықтан тағы да ішуім мүмкін.)
- Қатесі: I drank three cups of coffee today.
Simple Past-пен салыстыру:
- I drank three cups of coffee *yesterday*. (Мен кеше үш кесе кофе іштім. Кешегі күн — аяқталған уақыт кезеңі.)
Қазіргі сәтке нәтижесі бар өткен іс-әрекеттер үшін
Өткендегі іс-әрекеттің *дәл қазір* тікелей салдары немесе нәтижесі болса, Present Perfect ең оңтайлы таңдау болып табылады. Мұнда басты назар қазіргі жағдайға аударылады.
- She has lost her wallet. (Нәтижесінде, оның әмияны *қазір* жоқ.)
- I have finished my homework. (Нәтижесінде, мен *қазір* теледидар көруге боспын.)
Simple Past-пен салыстыру:
- She lost her wallet yesterday. (Бұл жай ғана кеше болған оқиға туралы факт. Оның әмиянын содан бері тапты ма, жоқ па, біз білмейміз.)
Өмірлік тәжірибе туралы (нақты уақытты көрсетпестен)
Біз ever (бұрын-соңды), never (ешқашан), before (бұрын) немесе in my life (өмірімде) сияқты сөздерді пайдаланып, өмірлік тәжірибе туралы айтқанда, Present Perfect шағын қолданамыз. Тәжірибенің нақты уақыты маңызды емес, оның болғаны немесе болмағаны маңызды.
- Have you ever been to Thailand? (Сіз бұрын-соңды Таиландта болып көрдіңіз бе? Мен сіздің осы уақытқа дейінгі бүкіл өмірлік тәжірибеңіз туралы сұрап тұрмын.)
- He has never seen snow. (Ол өмірінде ешқашан қар көрмеген. Оның бүкіл өмірінде бұл оқиға болмаған.)
Simple Past-пен салыстыру:
- Did you go to Thailand *last year*? (Сіз өткен жылы Таиландқа бардыңыз ба? Мұнда біз нақты, аяқталған уақыт туралы сұрап отырмыз.)
Екі шақты жылдам салыстырсақ, айырмашылығы қандай?
Әр шақтың негізгі қолданылу аясын қысқаша тізіммен қорытындылайық.
- Simple Past қолданыңыз, егер:
- Іс-әрекет нақты, аяқталған уақытта болса (yesterday, last year, in 2010).
- Сіз бір оқиғаны баяндап немесе өткендегі оқиғалар тізбегін айтып жатсаңыз.
- Іс-әрекеттің қазіргі сәтке тікелей байланысы болмаса.
- *Мысал: He worked as a teacher for ten years, from 2005 to 2015.* (Ол 2005-2015 жылдар аралығында он жыл мұғалім болып жұмыс істеді.)
- Present Perfect қолданыңыз, егер:
- Іс-әрекет аяқталмаған уақыт кезеңінде болса (today, this month).
- Іс-әрекеттің қазіргі уақытта айқын нәтижесі немесе салдары болса.
- Сіз нақты уақытты көрсетпей, жалпы өмірлік тәжірибе туралы айтып жатсаңыз.
- *Мысал: He has worked as a teacher for ten years.* (Ол он жыл бойы мұғалім болып жұмыс істеп келеді. Бұл оның әлі де мұғалім екенін немесе жақында ғана тоқтатқанын білдіреді.)
Қорытынды
Present Perfect пен Simple Past шақтарының қайсысын қолдану керектігі туралы шешім бір қарапайым сұраққа келіп тіреледі: іс-әрекеттің қазіргі сәтпен байланысы бар ма? Егер іс-әрекет аяқталып, оның уақыты өтіп кетсе, Simple Past қолданыңыз. Егер іс-әрекет аяқталмаған уақытта орын алса, оның қазіргі нәтижесі болса немесе белгісіз уақыттағы өмірлік тәжірибе болса, Present Perfect шағын қолданыңыз. Тәжірибе жинаған сайын, бұл байланысты байқау оңайлай түседі, ал сіздің ағылшын тіліңіз әлдеқайда еркін әрі нақты естіледі.
Жиі Қойылатын Сұрақтар (ЖҚС)
1-сұрақ: Present Perfect шағын 'yesterday' сөзімен қолдануға бола ма? Жоқ, болмайды. 'Yesterday', 'last week' немесе 'in 2020' сияқты сөздер аяқталған уақыт кезеңдерін білдіреді. Олармен міндетті түрде Simple Past шағын қолдану керек. Мысалы, "I have seen that movie yesterday" деудің орнына, "I *saw* that movie yesterday" деп айтыңыз.
2-сұрақ: 'I have lived in London' мен 'I lived in London' сөйлемдерінің айырмашылығы неде? "I *have lived* in London for five years" (Present Perfect) сіздің қазір де Лондонда тұратыныңызды білдіреді. Ал "I *lived* in London for five years" (Simple Past) сіздің енді Лондонда тұрмайтыныңызды білдіреді; бұл сіздің өміріңіздің аяқталған кезеңі.
3-сұрақ: 'I have finished my work' деп айту дұрыс па? Иә, бұл толықтай дұрыс және өте жиі қолданылады. Бұл сіздің жұмысыңыздың *дәл қазір* аяқталғанын білдіреді. Сіз өткен әрекетіңіздің қазіргі нәтижесіне баса назар аударып тұрсыз. Сондай-ақ, нақты өткен уақытты қосып, Simple Past шағымен "I finished my work an hour ago" деп те айта аласыз.
4-сұрақ: Американдық және британдық ағылшын тілінде бұл шақтар әртүрлі қолданыла ма? Иә, кейде. Британдық ағылшын тілінде жақында болған іс-әрекеттер үшін Present Perfect жиі қолданылады (мысалы, "I've just eaten"). Ал американдық ағылшын тілінде мұндай жағдайларда Simple Past шағын қолдану кең таралған (мысалы, "I just ate"). Екеуі де өз диалектілерінде дұрыс болып саналады.
5-сұрақ: 'For' және 'since' сөздері бұл шақтармен қалай қолданылады? 'For' (уақыт ұзақтығы) және 'since' (белгілі бір уақыт нүктесі) сөздері өткенде басталып, қазіргі уақытқа дейін жалғасып келе жатқан іс-әрекетті сипаттау үшін Present Perfect шағымен жиі қолданылады. Мысалы: "She *has been* a doctor *for* ten years" (Ол он жылдан бері дәрігер) немесе "She *has been* a doctor *since* 2014" (Ол 2014 жылдан бері дәрігер).