Ағылшын тілінде 'who, what, where, when, why' немесе 'how' сөздерімен қарапайым сұрақ құрастыру үшін, әдетте, мынадай формула қолданылады: Сұрау есімдігі + көмекші етістік + бастауыш + негізгі етістік. Инверсия деп аталатын бұл құрылымда сұрау есімдігі сөйлемнің басында тұрып, қандай ақпарат сұралып жатқанын білдіреді. Осы қарапайым үлгіні түсіну — еркін сөйлесуге апаратын жолдың кілті.
Сұрақ қою — кез келген әңгіменің негізі. Біз сұрақ қою арқылы білім аламыз, байланыс орнатамыз және айналамыздағы әлемді зерттейміз. Ағылшын тілін үйренушілер үшін ағылшынша қарапайым сұрақтарды құрастырып үйрену — тілді еркін меңгеру жолындағы маңызды қадам. Бұл алты маңызды сөз — who, what, where, when, why және how — сіздің негізгі құралдарыңыз. Енді оларды қалай дұрыс қолдану керектігін талдап көрейік.
‘Wh-сұрақ’ сөздері дегеніміз не және олардың мағынасы қандай?
Алдымен, осы маңызды сөздердің әрқайсысы не туралы сұрайтынын түсініп алайық. Оларды 'Wh-сөздері' немесе 'ақпараттық сұрақтар' деп атайды, себебі оларға 'иә' немесе 'жоқ' деп жай ғана жауап беру жеткіліксіз. Әрқайсысының өз қызметі бар:
- Who? (кім?) — адам туралы сұрайды. (Мысалы: *Who is the teacher?* — Мұғалім кім?)
- What? (не?) — зат, идея немесе іс-әрекет туралы сұрайды. (Мысалы: *What is that?* — Анау не?)
- Where? (қайда?) — орын немесе мекенжай туралы сұрайды. (Мысалы: *Where is the library?* — Кітапхана қайда?)
- When? (қашан?) — уақыт, күн немесе мерзім туралы сұрайды. (Мысалы: *When is the meeting?* — Жиналыс қашан?)
- Why? (неге?) — себеп немесе түсініктеме сұрайды. (Мысалы: *Why are you late?* — Неге кешіктің?)
- How? (қалай?) — іс-әрекеттің орындалу тәсілі, жағдайы немесе жолы туралы сұрайды. (Мысалы: *How does this work?* — Бұл қалай жұмыс істейді?)
Көмекші етістіктер арқылы ағылшынша сұрақты қалай дұрыс құрастырамыз?
Сұрақты дұрыс құрастырудың құпиясы көмекші етістіктерде жатыр. Ең жиі кездесетіндері — *do, be,* және *have*, сондай-ақ *can* немесе *will* сияқты модальды етістіктер. Бұл сұрақтардағы сөздердің стандартты реті мынадай:
Сұрау есімдігі + Көмекші етістік + Бастауыш + Негізгі етістік?
Осы формуланы әртүрлі көмекші етістіктермен қарастырып көрейік.
'do,' 'does,' және 'did' етістіктерін қалай қолданамыз?
Біз *do* және *does* етістіктерін осы шақта (simple present), ал *did* етістігін өткен шақта (simple past) қолданамыз. Олардан кейін келетін негізгі етістік бастапқы формасында қалады (мысалы, *goes* немесе *went* емес, *go*).
- Формула: Сұрау есімдігі + do/does/did + Бастауыш + Етістіктің негізгі формасы?
- 1-мысал (Осы шақ): *Where do you live?* (Дұрыс емес: *Where you live?*)
- 2-мысал (Осы шақ): *What does she study?*
- 3-мысал (Өткен шақ): *When did they arrive?*
'to be' етістігімен (am, is, are, was, were) сұрақты қалай құрамыз?
Егер сөйлемде 'to be' етістігі негізгі етістік болса, *do* немесе *does* сияқты басқа көмекші етістіктің қажеті жоқ. 'to be' етістігі бастауыштың алдына шығады.
- Формула: Сұрау есімдігі + 'be' етістігі + Бастауыш?
- 1-мысал: *Who is that man?*
- 2-мысал: *Why are you running?*
- 3-мысал: *Where were your keys?*
Басқа модальды көмекші етістіктерді (can, will, should) қалай қолдану керек?
Дәл осы инверсия ережесі модальды етістіктерге де қатысты. Олар сұрау есімдігінен кейін және бастауыштың алдында тұрады.
- Формула: Сұрау есімдігі + Модальды етістік + Бастауыш + Етістіктің негізгі формасы?
- 1-мысал: *How can I help you?*
- 2-мысал: *What will he do next?*
- 3-мысал: *Where should we go for dinner?*
Тәжірибе: Ағылшынша сұрақтарды өмірде қалай құрастырамыз?
Енді құрылымды жаттықтыру үшін бірнеше хабарлы сөйлемді сұраулы сөйлемге айналдырып көрейік. Бұл ағылшын тіліндегі сөйлем құрылымын түсінуіңізді тексерудің тамаша жолы.
- Хабарлы сөйлем: He is leaving at 5 PM.
- Бұл жерде уақыт туралы ақпарат жоқ, сондықтан *When* сөзін қолданамыз.
- Сұраулы сөйлем: *When is he leaving?*
- Хабарлы сөйлем: They went to the park.
- Бұл жерде орын туралы ақпарат жоқ, сондықтан *Where* сөзін қолданамыз.
- Сұраулы сөйлем: *Where did they go?*
- Хабарлы сөйлем: She is reading a book.
- Бұл жерде зат туралы ақпарат жоқ, сондықтан *What* сөзін қолданамыз.
- Сұраулы сөйлем: *What is she reading?*
Тұрақты түрде жаттығу — бұл сұрақ құрастыру процесін табиғи түрде меңгерудің ең жақсы жолы.
Қорытынды: Сұрақ қоюдағы келесі қадамдарыңыз
Жақсы сұрақ қоя білу — кез келген тілдегі ерекше қабілет. Негізгі формуланы — Сұрау есімдігі + көмекші етістік + бастауыш + негізгі етістік — есте сақтай отырып, сіз сенімді түрде ақпарат сұрап, мағыналы әңгімелерге қатыса аласыз. Осы ережелер мен мысалдар арқылы сіз енді ағылшын тілінде қарапайым сұрақтарды қалай құрастыру керектігінің берік негізін қаладыңыз. Жаттығуды жалғастырыңыз, ана тілінде сөйлейтіндердің сұрақты қалай қоятынын тыңдаңыз және қателесуден қорықпаңыз!
Жиі Қойылатын Сұрақтар (FAQ)
1-сұрақ: Ағылшын тілінде көмекші етістіксіз сұрақ қоюға бола ма?
Жауап: Иә, бірақ тек белгілі бір жағдайда ғана. Егер сұрау есімдігі (*who* немесе *what*) сұрақтың бастауышы болса, көмекші етістік қажет емес. Мысалы, "*Someone* opened the door" (Есікті *біреу* ашты) сөйлемінде *someone* — бастауыш. Сондықтан сұрақ былай болады: "*Who* opened the door?" (Есікті кім ашты?). Мұнда сөздердің реті хабарлы сөйлемдегідей сақталады.
2-сұрақ: ‘What do you do?’ және ‘How do you do?’ сұрақтарының айырмашылығы неде?
Жауап: Бұл — үйренушілерді жиі шатастыратын өте жақсы сұрақ. "What do you do?" — адамның жұмысы немесе кәсібі туралы сұраудың кең таралған түрі. Ал "How do you do?" — "Танысқаныма қуаныштымын" дегенге ұқсас, өте ресми, ескірген амандасу түрі. Оған дұрыс жауап та "How do you do?" болады.
3-сұрақ: ‘Why don't...?’ тіркесімен сұрақ қалай құрастырылады және ол нені білдіреді?
Жауап: "Why don't...?" тіркесі себепті сұрау үшін емес, ұсыныс жасау үшін қолданылады. Мысалы, "Why don't we watch a movie tonight?" (Бүгін кешке кино көрсек қайтеді?) дегеніміз — кино көруді ұсынудың мейірімді түрі. Ол стандартты үлгіге бағынады: Why + don't + бастауыш + етістік.
4-сұрақ: ‘Why?’ сұрағының орнына ‘how come’ деп айту дұрыс па?
Жауап: "How come" — бұл "why?" (неге?) деп сұраудың бейресми, ауызекі сөйлеудегі түрі. Ол ауызекі ағылшын тілінде өте жиі кездеседі, бірақ ресми жазбада қолдануға болмайды. Басты айырмашылығы — сөздердің ретінде: "how come" тіркесінен кейін кәдімгі хабарлы сөйлемнің құрылымы (бастауыш + етістік) қолданылады. Мысалы: "*Why are* you late?" (ресми) және "*How come you are* late?" (бейресми).