Британдық және американдық ағылшын тіліндегі негізгі сөздік қор мен емле айырмашылықтары қарапайым заттарға қатысты әртүрлі сөздерді таңдаудан ('lorry' орнына 'truck') және жүйелі емле ережелерінен ('colour' орнына 'color' деп жазудағы '-our' және '-or' сияқты) тұрады. Бұл өзгерістер көп болғанымен, ережелерді білгеннен кейін оңай үйренуге болатын белгілі бір үлгілерге бағынады.
Ағылшын тілді әлемде Британдық ағылшын (BrE) және Американдық ағылшын (AmE) деп аталатын екі негізгі диалект жиі кездеседі. Тіл үйренушілер үшін британдық және американдық ағылшын тілінің сөздік қор мен емледегі негізгі айырмашылықтарын түсіну – академиялық жұмыс жазуда да, фильм көруде де еркін сөйлесу үшін өте маңызды. Екі нұсқа да бір-біріне ұқсас болғанымен, осы айырмашылықтарды білу сізді ағылшын тілінде сенімдірек әрі жан-жақты сөйлейтін адам етеді. Ендеше, осы қызықты айырмашылықтарды зерттеу үшін мұхиттың арғы бетіне саяхат жасайық.
Британдық және американдық ағылшын тіліндегі сөздік қор мен емле айырмашылықтары неліктен пайда болған?
BrE мен AmE арасындағы айырмашылық кездейсоқ емес, оның тамыры тарихта жатыр. Алғашқы ағылшын қоныстанушылары Америкаға келгенде, тіл өз бетінше дами бастады. XVIII ғасырдың соңында американдық лексикограф Ноа Вебстер тіл арқылы ерекше американдық бірегейлікті қалыптастыруға тырысты. Ол британдық емленің тым күрделі екенін алға тартып, сөздерді қарапайым және фонетикалық тұрғыдан ыңғайлы ету үшін емле реформаларын ұсынды.
Вебстердің алғаш 1828 жылы жарық көрген сөздігі қазір біз американдық деп танитын көптеген емле ережелерін (*color*, *center*) қалыптастырды. Ал британдық ағылшын тілі басқа тілдерден, әсіресе француз тілінен сөздерді сіңіруді жалғастырып, *colour* және *centre* сияқты жазылу нұсқаларын сақтап қалды. Сөздік қор болса, әртүрлі мәдени даму, жаңалықтар мен күнделікті қажеттіліктерге байланысты екі жақта екі түрлі дамыды.
Британдық және американдық ағылшын тілінің негізгі емле ережелері қандай?
Емле — ең көзге түсетін айырмашылықтардың бірі. Көптеген өзгерістер бірнеше тұрақты үлгіге бағынады, сондықтан оларды есте сақтау оңай.
Міне, сіз жиі кездестіретін ең көп таралған емле ережелері:
- -our (BrE) vs. -or (AmE): Британдық нұсқадағы 'u' әрпі американдық нұсқада түсіп қалады.
- BrE: colour, flavour, honour, neighbour
- AmE: color, flavor, honor, neighbor
- -re (BrE) vs. -er (AmE): Ұлыбританияда '-re' деп аяқталатын көптеген сөздер АҚШ-та '-er' деп жазылады.
- BrE: centre, theatre, metre, fibre
- AmE: center, theater, meter, fiber
- -ise (BrE) vs. -ize (AmE): Британдық ағылшын тіліндегі етістіктер көбіне '-ise' деп аяқталса, американдық ағылшын тілінде әрдайым '-ize' қолданылады.
- BrE: realise, organise, recognise, apologise
- AmE: realize, organize, recognize, apologize
- Қосарланған 'l' (BrE) vs. Дара 'l' (AmE): 'l' әрпіне аяқталатын етістікке жұрнақ қосқанда, британдық ағылшын тілінде бұл әріп қосарланса, американдық нұсқада қосарланбайды.
- BrE: traveller, cancelled, modelling
- AmE: traveler, canceled, modeling
- -ence (BrE) vs. -ense (AmE): Кейбір зат есімдердің аяқталуы әртүрлі болады.
- BrE: defence, licence, pretence
- AmE: defense, license, pretense
Британдық және американдық ағылшын тіліндегі жиі кездесетін сөздердің айырмашылығы қандай?
Емледен бөлек, көптеген күнделікті заттардың атаулары мүлдем әртүрлі. Дәл осы жерде қарым-қатынас кезінде түсініспеушіліктер туындауы мүмкін, бірақ бұл — диалектілерді үйренудің ең қызықты тұстарының бірі. Төменде жиі кездесетін сөздер жұбының тізімі берілген.
Күнделікті өмір және киім
- BrE: Flat | AmE: Apartment (Қазақша: пәтер)
- BrE: Lift | AmE: Elevator (Қазақша: жеделсаты, лифт)
- BrE: Trousers | AmE: Pants (Қазақша: шалбар)
- BrE: Jumper | AmE: Sweater (Қазақша: жемпір, свитер)
- BrE: Trainers | AmE: Sneakers (Қазақша: спорттық аяқ киім, кроссовка)
Тамақ пен сусын
- BrE: Biscuits | AmE: Cookies (Қазақша: печенье)
- BrE: Crisps | AmE: Chips (Қазақша: чипсы)
- BrE: Chips | AmE: French Fries (Қазақша: фри картобы)
- BrE: Aubergine | AmE: Eggplant (Қазақша: баялды, баклажан)
- BrE: Courgette | AmE: Zucchini (Қазақша: кәді, кабачки)
Көлік және саяхат
- BrE: Lorry | AmE: Truck (Қазақша: жүк көлігі)
- BrE: Motorway | AmE: Highway/Freeway (Қазақша: автожол, тас жол)
- BrE: Car park | AmE: Parking lot (Қазақша: көлік тұрағы)
- BrE: Holiday | AmE: Vacation (Қазақша: демалыс, еңбек демалысы)
- BrE: Petrol | AmE: Gas/Gasoline (Қазақша: жанармай, бензин)
Бұл тізім толық болмаса да, сіз жиі кездестіретін негізгі сөздерді қамтиды.
Қорытынды: Ағылшын тілінің алуан түрлілігін қабылдау
Британдық және американдық ағылшын тілінің сөздік қор мен емледегі айырмашылықтарын түсіну тек шатасудың алдын алып қана қоймай, тілдің жаһандық эволюциясын тереңірек бағалауға мүмкіндік береді. Ешбір нұсқа «дұрыс» емес — олар жай ғана әртүрлі диалектілер. Ең бастысы — бірізділік. Егер сіз құжатты британдық ағылшын тілінде жаза бастасаңыз, соны ұстаныңыз. Осы вариациялармен танысу арқылы сіз қай жерде болсаңыз да, тиімді қарым-қатынас жасауға дайын, бейімделгіш әрі білімді ағылшын тілі қолданушысы боласыз.
Ұлыбритания және АҚШ ағылшын тілі туралы жиі қойылатын сұрақтар
1-сұрақ: Ағылшын тілін үйрену үшін оның британдық немесе американдық нұсқасының қайсысын таңдаған дұрыс?
«Жақсырақ» нұсқа жоқ. Ең дұрыс таңдау сіздің мақсаттарыңызға байланысты. Егер сіз Ұлыбританияда немесе Достастық елдерінде тұруды, жұмыс істеуді немесе оқуды жоспарласаңыз, британдық ағылшын тіліне назар аударыңыз. Егер мақсатыңыз АҚШ мәдениетімен, медиасымен немесе бизнесімен байланыста болу болса, американдық ағылшын тілі тиімдірек болуы мүмкін.
2-сұрақ: Неліктен американдық ағылшын тілінде 'colour' сияқты сөздерде 'u' әрпі жазылмайды?
Бұл өзгерісті ағылшын тілінің емлесін жеңілдетіп, ерекше американдық лингвистикалық бірегейлікті қалыптастырғысы келген американдық лексикограф Ноа Вебстер танымал етті. Ол емлені айтылуына жақындату үшін '-our' деп аяқталатын сөздерден 'u' әрпін алып тастауды ұсынды.
3-сұрақ: Егер мен британдық сөздерді қолдансам, американдықтар мені түсіне ме?
Иә, көп жағдайда түсінеді. Фильмдер, телешоулар мен интернеттің жаһандық ауқымының арқасында көптеген американдықтар 'lift', 'loo' және 'trousers' сияқты кең таралған британдық терминдермен таныс. Сирек кездесетін сөздер үшін де контекст әдетте мағынаны түсінуге көмектеседі.
4-сұрақ: Британдық және американдық ағылшын тілінің ең үлкен айырмашылығы неде?
Емле мен сөздік қор айырмашылықтары ең айқын болғанымен, кейбір лингвистер ең үлкен айырмашылықтар айтылу мен интонацияда (акцент) деп санайды. Әсіресе, дауысты дыбыстардың айтылуы екі диалект арасында айтарлықтай өзгешеленуі мүмкін.
5-сұрақ: Жазба жұмыстарда британдық және американдық емле ережелерін араластырып қолдануға бола ма?
Бірізділікті сақтауға кеңес беріледі. Кәсіби немесе академиялық жазба жұмыстарда бір құжатта 'color' және 'flavour' сияқты емле ережелерін араластыру кәсіби емес болып көрінуі мүмкін. Бір стильді таңдап, соны соңына дейін ұстаныңыз.