Ағылшын тіліндегі қарапайым сөйлемде сөздердің дұрыс орналасу тәртібі — Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш (Subject-Verb-Object немесе SVO). Бұл негізгі ереже іс-әрекетті орындаушының (бастауыштың) бірінші, одан кейін іс-әрекеттің өзі (баяндауыш), соңында сол іс-әрекет бағытталған зат немесе тұлғаның (толықтауыштың) келетінін білдіреді. Осы қарапайым үлгіні меңгеру — ағылшын тілінде ойыңызды анық әрі табиғи жеткізудің ең маңызды қадамдарының бірі.
SVO (Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш) дегеніміз не?
Ағылшын тіліндегі ең кең тараған сөйлем құрылымы — Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш, яғни қысқаша SVO. Мұны анық сөйлемдер құрастырудың қарапайым формуласы деп есептеуге болады. Енді осы маңызды грамматикалық ереженің әр бөлігін жеке-жеке талдап көрейік.
Бастауыш (Subject) деген не?
Бастауыш — бұл етістіктің (баяндауыштың) іс-әрекетін орындайтын зат есім немесе есімдік. Ол «Кім?» немесе «Не?» деген сұрақтарға жауап береді. Бастауыш — сөйлемнің басты кейіпкері.
- _The dog_ barks. (Бұл жерде «The dog» (ит) — іс-әрекетті орындаушы, яғни бастауыш.)
- _Maria_ reads a book. (Мұнда «Maria» (Мария) — іс-әрекет иесі.)
- _They_ are learning English. (Бұл сөйлемде «They» (олар) — бастауыш.)
Баяндауыш (Verb) деген не?
Баяндауыш — бұл іс-әрекетті білдіретін сөз. Ол бастауыштың не істеп жатқанын немесе қандай күйде екенін сипаттайды. Әрбір толық сөйлемде міндетті түрде баяндауыш болуы керек.
- The dog _barks_. (Ит _үреді_.)
- Maria _reads_ a book. (Мария кітап _оқиды_.)
- They _are learning_ English. (Олар ағылшын тілін _үйреніп жатыр_.)
Толықтауыш (Object) деген не?
Толықтауыш — бұл етістіктің іс-әрекеті бағытталған зат есім немесе есімдік. Ол етістіктен кейін қойылатын «Кімді?», «Нені?» деген сұрақтарға жауап береді. Барлық сөйлемде толықтауыш бола бермейді, бірақ ол болған жағдайда ағылшын тілінде әрдайым дерлік етістіктен кейін тұрады.
- Maria reads _a book_. (Мария _кітапты_ оқиды.)
- He kicked _the ball_. (Ол _допты_ тепті.)
- They are learning _English_. (Олар _ағылшын тілін_ үйреніп жатыр.)
Ағылшын тілінде сөздердің дұрыс орын тәртібі неліктен соншалықты маңызды?
Сөздердің рөлін жалғаулар арқылы көрсететін қазақ тілі сияқты кейбір тілдерден айырмашылығы, қазіргі ағылшын тілінде мағына сөздердің орналасу тәртібіне тікелей тәуелді. Бастауыштың, баяндауыштың және толықтауыштың орнын ауыстыру сөйлемнің мағынасын толығымен өзгертіп жіберуі немесе оны мағынасыз етуі мүмкін.
Мына қарапайым мысалды қарастырайық:
- The cat (S) chased (V) the mouse (O). (Мысық (Б) тышқанды (Т) қуды (Б).)
Бұл жерде кімнің қуғанын және кімнің қуылғанын анық түсінеміз. Мағынасы қисынды. Енді бастауыш пен толықтауыштың орнын ауыстырып көрейік:
- The mouse (S) chased (V) the cat (O). (Тышқан (Б) мысықты (Т) қуды (Б).)
Бұл сөйлем грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мағынасы мүлдем басқа, тіпті ерекше! Бұл мысал SVO құрылымының ойды анық жеткізуде қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Оны дұрыс қолдану тыңдаушының немесе оқырманның сізді еш шатасусыз түсінуін қамтамасыз етеді.
SVO ережесін мысалдармен пысықтайық
SVO формуласын қолданатын тағы бірнеше қарапайым сөйлем үлгілерін қарастырайық. Сөйлемнің іс-әрекет иесінен басталып, іс-әрекетке, содан кейін оның нысанына қарай қалай қисынды жалғасатынына назар аударыңыз.
- She (S) loves (V) coffee (O). (Ол кофені жақсы көреді.)
- The students (S) completed (V) their homework (O). (Студенттер үй тапсырмасын орындады.)
- My brother (S) drives (V) a blue car (O). (Менің ағам көк көлікті жүргізеді.)
- We (S) are watching (V) a movie (O). (Біз кино көріп жатырмыз.)
- The company (S) hired (V) a new manager (O). (Компания жаңа менеджерді жұмысқа алды.)
Сөйлемде толықтауыш (Object) болмаса не болады?
Кейбір дұрыс құрылған сөйлемдерде толықтауыштың жоқ екенін байқаған боларсыз. Бұлай болуының себебі — оларда сабақсыз етістіктің (intransitive verb) қолданылуы. Бұл етістік түрі іс-әрекетті қабылдайтын толықтауышты қажет етпей, толық ойды білдіре алады. Мұндай жағдайларда сөйлем құрылымы жай ғана Бастауыш-Баяндауыш (Subject-Verb немесе SV) болады.
Бұл да ағылшын тіліндегі негізгі сөйлем үлгісі болып табылады. Міне, бірнеше мысал:
- The baby (S) cried (V). (Сәби жылады.)
- Birds (S) fly (V). (Құстар ұшады.)
- He (S) arrived (V). (Ол келді.)
Бұл сөйлемдерде іс-әрекет ешкімге немесе ештеңеге бағытталмаған, сондықтан толықтауыш қажет емес.
Қорытынды
Сөздердің дұрыс бастауыш-баяндауыш-толықтауыш тәртібін түсіну және қолдану — ағылшын тілінде анық, сауатты сөйлемдер құрастырудың негізі. Қарапайым SVO формуласын, яғни «кім? не істеді? нені/кімді?» дегенді есте сақтау арқылы сіз өз ойыңызды дәл әрі сенімді түрде жеткізе аласыз. Күрделі сөйлем құрылымдары бар болғанымен, SVO-ны меңгеру — ағылшын тілін еркін сөйлеуге апаратын жолдағы ең маңызды алғашқы қадам.
Ағылшын тілінің сөйлем құрылымы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Ағылшынша сөйлемде сөздердің орнын ауыстырып қойсам не болады?
Сөздердің дұрыс тәртібін сақтамау шатасуға әкелуі немесе сөйлеміңіздің мағынасын толығымен өзгертіп жіберуі мүмкін. Мысалы, «I eat pizza» (Мен пицца жеймін) мен «Pizza eats me» (Пицца мені жейді) сөйлемдерінің мағынасы екі түрлі. Тіл иелері қарапайым қателерді түсінуі мүмкін, бірақ SVO тәртібін дұрыс қолдану сіздің ағылшыншаңызды әлдеқайда табиғи және түсінікті етеді.
Ағылшын тіліндегі барлық сөйлем SVO үлгісімен құрала ма?
SVO хабарлы сөйлемдердің ең көп таралған үлгісі болғанымен, басқа мақсаттар үшін өзге құрылымдар да қолданылады. Сұраулы сөйлемдер көбіне Баяндауыш-Бастауыш-Толықтауыш (VSO) немесе Көмекші етістік-Бастауыш-Баяндауыш-Толықтауыш (ASVO) үлгісінде болады (мысалы, «Do you like tea?»). Бұйрық райлы сөйлемдерде көбіне бастауыш айтылмайды (мысалы, «Open the window.»). Дегенмен, SVO — ең бірінші үйрену керек негізгі база.
Бір сөйлемде бірнеше толықтауыш болуы мүмкін бе?
Иә. Кейбір етістіктер тура толықтауышты (іс-әрекеттің негізгі нысаны) да, жанама толықтауышты да (іс-әрекет кімге/неге арналғанын білдіретін) қабылдай алады. Әдеттегі тәртіп: Бастауыш-Баяндауыш-Жанама толықтауыш-Тура толықтауыш. Мысалы: «She (S) gave (V) her friend (IO) a book (DO).» (Ол досына кітап берді.)
SVO ережесін жақсырақ түсіну үшін қалай жаттығуға болады?
Жаттығудың тамаша жолы — қарапайым ағылшынша мәтіндерді оқып, әр сөйлемдегі S, V және O-ны анықтау. Сондай-ақ, бастауыш (мысалы, 'I', 'the dog', 'my teacher'), баяндауыш ('writes', 'sees', 'loves') және толықтауыш ('a letter', 'the park', 'music') алып, оларды дұрыс SVO тәртібімен орналастырып, өз сөйлемдеріңізді құрастыра аласыз.
Бастауыш-баяндауыш-толықтауыш тәртібі барлық тілге ортақ па?
Жоқ, олай емес. SVO көптеген тілде (француз, испан, қытай тілдерінде) кездескенімен, басқа тілдерде өзгеше стандартты тәртіптер бар. Жапон және корей тілдерінде Бастауыш-Толықтауыш-Баяндауыш (SOV) қолданылса, классикалық араб және ирланд тілдерінде Баяндауыш-Бастауыш-Толықтауыш (VSO) қолданылады. Сондықтан ағылшын тіліне тән сөз тәртібін меңгеру өте маңызды.