Ағылшын тіліндегі subjunctive mood — бұл шындыққа жанаспайтын, мысалы, тілек, ұсыныс немесе гипотетикалық жағдайларды білдіру үшін қолданылатын етістіктің ерекше формасы. Ол көбіне ресми жазылымда кездеседі және 'was' орнына 'were' етістігін қолдану сияқты ерекше құрылымдарды пайдаланады.
Ағылшын тілі грамматикасының қыр-сырын меңгеру сіздің жазу дағдыңызды жақсы деңгейден керемет деңгейге көтереді. Осы жолда ағылшын тіліндегі subjunctive mood-ты түсіну — маңызды қадам. Бұл күрделі болып көрінгенімен, subjunctive mood — әсіресе академиялық, кәсіби және басқа да ресми жағдайларда нақты мағынаны жеткізудің қуатты құралы. Бұл нұсқаулықта біз оның не екенін, қашан қолданылатынын және нақты мысалдармен қалай дұрыс құрастыру керектігін талдаймыз.
Ағылшын тіліндегі Subjunctive Mood дегеніміз не?
Грамматикада 'mood' (рай) сөйлеушінің айтып жатқан нәрсеге деген көзқарасын білдіретін етістік формасын білдіреді. Ең жиі кездесетін рай — indicative (анық рай), оны біз фактілер мен тұжырымдар үшін қолданамыз («He is a doctor.» - «Ол — дәрігер.»). Imperative mood (бұйрық рай) бұйрық беру үшін қолданылады («Go to the doctor.» - «Дәрігерге бар.»).
Ал subjunctive mood басқаша. Ол объективті фактілермен емес, субъективті шындықпен жұмыс істейді: гипотетикалық, күмәнді, армандаған немесе талап етілген жағдайлар. Бұл айтылған нәрсенің нақты шындық емес, тұжырымдама, ұсыныс немесе қиялдағы жағдай екенін білдіреді.
Күнделікті сөйлеуде сирек кездескенімен, оны ресми жазылымда дұрыс қолдану ағылшын тілін жоғары деңгейде меңгергеніңізді көрсетеді.
Ағылшын тілінде Subjunctive Mood қай кезде қолданылады?
Ресми жазылымда subjunctive mood-ты қажет ететін екі негізгі сценарий бар. Олар қолданатын етістік формаларына байланысты көбінесе present subjunctive және past subjunctive деп аталады.
Талаптарды, ұсыныстарды және өтініштерді білдіру үшін қалай қолданылады? (Present Subjunctive)
Present subjunctive бұйрық, өтініш немесе ұсыныс білдіретін етістіктерден кейінгі бағыныңқы сөйлемдерде қолданылады. Құрылымы әдетте мынадай: (талап/ұсыныс етістігі) + that + бастауыш + етістіктің негізгі формасы.
'Негізгі форма' — бұл етістіктің 'to' бөлшегінсіз инфинитиві (мысалы, *be*, *go*, *attend*, *submit*). Бұл форма бастауышқа қарамастан өзгермейді.
Қате: The board requires that she *attends* the hearing. Дұрыс: The board requires that she attend the hearing. (Түсіндірме: 'requires that' құрылымынан кейін етістік 's' жалғауынсыз, негізгі формада тұруы керек).
Present subjunctive-ті қажет ететін жиі кездесетін етістіктер:
- ask
- demand
- insist
- propose
- recommend
- request
- require
- suggest
- urge
Ол сондай-ақ «It is important that...» немесе «It is vital that...» сияқты тіркестерден кейін де қолданылады.
Мысал: It is vital that the team be ready for the presentation. (Команданың презентацияға дайын болғаны өте маңызды.) Мысал: The professor insisted that all essays be submitted by midnight. (Профессор барлық эссенің түн ортасына дейін тапсырылуын талап етті.)
Гипотетикалық жағдайлар мен тілектерді білдіру үшін қалай қолданылады? (Past Subjunctive)
Past subjunctive шындыққа жанаспайтын немесе гипотетикалық жағдайлар туралы айту үшін қолданылады. Ол көбінесе 'if' деп басталатын шартты сөйлемдерде және тілек білдіретін сөйлемдерде кездеседі.
Атауына қарамастан, 'past' (өткен шақ) subjunctive міндетті түрде өткен уақытты білдірмейді. Ол қазіргі немесе болашақтағы шындыққа жанаспайтын жағдайды көрсету үшін өткен шақ етістігінің формасын пайдаланады.
'To Be' етістігі
Past subjunctive-тің ең айқын ерекшелігі — барлық жақтар үшін (I, he, she, it, we, they) 'was' орнына were етістігінің қолданылуы.
Қате: If I was the project manager, I would hire more staff. Дұрыс: If I were the project manager, I would hire more staff. (Түсіндірме: Бұл гипотетикалық жағдай болғандықтан, «Егер мен жоба менеджері болсам», 'I' есімдігімен 'were' қолданылады.)
Бұл құрылым гипотетикалық сценарийлерді білдіру үшін өте маңызды. Ол сондай-ақ *as if*, *as though* және *wish* сияқты тіркестерден кейін де қолданылады.
Мысал: He speaks about the topic as if he were an expert. (Ол бұл тақырыпты сарапшы секілді сөйлейді.) Мысал: I wish I were able to join you at the conference. (Конференцияға сізбен бірге қатыса алсам ғой, шіркін.)
Басқа етістіктер
Барлық басқа етістіктер үшін past subjunctive формасы қарапайым өткен шақпен (simple past) бірдей. Оның subjunctive екенін сөйлемнің контексті ('if' сөйлемі немесе 'wish' тіркесі) білдіреді.
Мысал: I wish I knew the answer to your question. (Сіздің сұрағыңыздың жауабын білсем ғой. – яғни, қазір білмеймін.) Мысал: If we had more funding, we could launch the initiative. (Егер бізде көбірек қаржыландыру болса, біз бұл бастаманы іске қосар едік. – яғси, қазір қаржыландыру жоқ.)
Қорытынды: Subjunctive Mood неліктен әлі де маңызды?
Кейбір қолданыстары ауызекі сөйлеуде азайып бара жатқанымен, ағылшын тіліндегі subjunctive mood-ты меңгеру анық, нақты және кәсіби қарым-қатынас үшін маңызды болып қала береді. Оны ресми құжаттарда, академиялық жұмыстарда және іскерлік хат алмасуда дұрыс қолдану сіздің ұсақ-түйекке мұқият екеніңізді және грамматикалық құрылымды терең түсінетініңізді көрсетеді. Жағдайдың гипотетикалық немесе талап екенін анықтай білу арқылы сіз дұрыс етістік формасын таңдап, жазбаңызды әсерлі әрі сенімді ете аласыз.
***
Subjunctive Mood туралы жиі қойылатын сұрақтар
1-сұрақ: Неліктен «if I was you» емес, «if I were you» деп айту керек?
Бұл — past subjunctive-тің ең танымал мысалы. Сіз «if I were you» дейсіз, себебі бұл жағдай гипотетикалық және мүмкін емес — сіз шын мәнінде басқа адам бола алмайсыз. 'were' сөзі осы шындыққа жанаспайтындықты білдіреді. Ауызекі сөйлеуде «if I was you» жиі кездескенімен, ресми жазылым үшін грамматикалық тұрғыдан дұрыс форма — «if I were you».
2-сұрақ: Subjunctive mood қазіргі ағылшын тілінде қолданыстан шығып бара ма?
Күнделікті ауызекі ағылшын тілінде subjunctive mood сирек қолданылады. Алайда ол жойылып бара жатқан жоқ. Ол ресми, академиялық және әдеби жазылымның стандартты және күтілетін ерекшелігі болып қала береді. «God save the Queen» немесе «be that as it may» сияқты нақты тіркестерде қолданылуы да оның сақталуын қамтамасыз етеді.
3-сұрақ: Subjunctive mood орнына «should» модальді етістігін қолдануға бола ма?
Иә, көп жағдайда, әсіресе британдық ағылшын тілінде ұқсас мағынаға қол жеткізу үшін 'should' етістігін пайдалануға болады. Мысалы, «The committee suggests that the report *be* revised» дегеннің орнына «The committee suggests that the report *should be* revised» деп айту жиі кездеседі. 'should' етістігінсіз форма (таза subjunctive) американдық ағылшын тілінде кең таралған және сәл ресмилеу болып саналады.
4-сұрақ: Subjunctive және Indicative mood-тың айырмашылығы неде?
Indicative mood (анық рай) фактілерді баяндайды немесе шындық туралы сұрақтар қояды («She is an expert.» - «Ол — сарапшы.»). Ал subjunctive mood, керісінше, тілектер, талаптар немесе гипотетикалық жағдайлар сияқты шындыққа жанаспайтын жағдайларды білдіреді («I wish she *were* an expert.» - «Оның сарапшы болғанын қалаймын.»). Негізгі айырмашылық — шындық пен қиял арасында.
5-сұрақ: Күнделікті сөйлеуде subjunctive mood-ты қолдану міндетті ме?
Әрқашан емес. Күнделікті әңгімеде көптеген ана тілінде сөйлеушілер «if I was you» немесе «I suggest that he goes» деп айтуы мүмкін. Бұл техникалық тұрғыдан қате болғанымен, көпшілікке түсінікті. Алайда, жұмысқа сұхбаттасу, ресми презентациялар немесе өзіңізді нақты және білімді көрсеткіңіз келетін кез келген жағдайда дұрыс subjunctive формасын қолдануға кеңес беріледі.