Артикльдерді дұрыс қолдану ағылшын тіліндегі сөзіңіздің табиғи естілуіне айтарлықтай әсер етеді. Бұл 'a', 'an' және 'the' деп аталатын қысқа сөздер артикльдер деп аталады. Олар сіздің жалпы немесе нақты бір зат туралы айтып жатқаныңызды білдіреді. Ағылшын тілін үйренуші кез келген адам үшін 'a', 'an' және 'the' артикльдерін қашан қолдану керектігін түсіну — маңызды қадам. Бұл нұсқаулықта біз ережелерді қарапайым әрі оңай есте сақталатын қадамдарға бөліп түсіндіреміз.
Белгісіз және белгілі артикльдер дегеніміз не?
Алдымен, негізгі терминдерді біліп алайық. Ағылшын тілі грамматикасында артикльдердің екі түрі бар:
- Белгісіз артикльдер: 'a' және 'an'. Олар жалпы, нақты емес адамға, орынға немесе затқа қатысты айтылғандықтан, «белгісіз» деп аталады. Оларды «көптің бірі» деген мағынада қабылдауға болады.
- Белгілі артикль: 'the'. Ол алдын ала белгілі немесе бәріне мәлім нақты, ерекше бір адамға, орынға немесе затқа нұсқайтындықтан, «белгілі» деп аталады.
'A' және 'an' артикльдерін қашан қолданған жөн?
'A' және 'an' белгісіз артикльдері бір қарапайым ережеге бағынады: оларды жекеше тұрған, саналатын зат есімдермен жалпылама мағынада айтқан кезде қолданасыз.
«Саналатын зат есім» дегеніміз — бұл 'one book' (бір кітап), 'two cats' (екі мысық) немесе 'three ideas' (үш идея) сияқты санай алатын кез келген нәрсе. Сіз 'a' немесе 'an' артиклін көпше түрдегі зат есімдермен (мысалы, 'a books' деп айта алмайсыз) немесе саналмайтын зат есімдермен (мысалы, 'an information' немесе 'a water' деп айта алмайсыз) қолдана алмайсыз.
Дыбыс ережесі: 'A' және 'an' арасынан қайсысын таңдау керек?
Сонымен, қайсысын таңдайсыз? Таңдау толығымен артикльден кейінгі сөздің бірінші әрпіне емес, оның дыбысына байланысты болады.
- 'A' артиклі дауыссыз дыбыстан басталатын сөздердің алдында қолданылады.
- a book
- a car
- a university ('u' дауысты болғанымен, сөз 'ю' [j] дыбысынан басталады)
- a one-dollar bill ('one' сөзі 'у' [w] дауыссыз дыбысынан басталады)
- 'An' артиклі дауысты дыбыстан (a, e, i, o, u) басталатын сөздердің алдында қолданылады.
- an apple
- an elephant
- an idea
- an hour ('h' әрпі оқылмайды, сондықтан сөз дауысты дыбыстан басталады)
- an MBA ('M' әрпі 'эм' деп оқылады, яғни дауысты дыбыстан басталады)
Ал 'the' артиклі қандай жағдайларда қолданылады?
Белгілі 'the' артиклі нақты бір зат туралы айтқанда қолданылады. Сіз оны тыңдаушы не туралы айтып жатқаныңызды нақты білген кезде пайдаланасыз. Міне, ең жиі кездесетін жағдайлар:
Зат нақты немесе бірегей болғанда
'The' артиклін бұрын айтылған, белгілі бір зат есім туралы сөз қозғағанда қолданыңыз.
- Мысал: "I saw a dog in the park. The dog was chasing a squirrel." (Бірінші сөйлемде саябақтағы кез келген ит туралы айтылса, екіншісінде біз жаңа ғана айтқан нақты ит туралы сөз болып тұр.)
Сондай-ақ, 'the' артиклін бірегей — яғни жалғыз ғана нәрселер үшін қолданыңыз.
- Мысалдар: the sun (күн), the moon (ай), the internet (интернет), the President of Kazakhstan (Қазақстан Президенті).
'The' артиклін қолданудың тағы қандай ережелері бар?
Сонымен қатар 'the' артиклін мына жағдайларда қолдану керек:
- Зат есімнің күшейтпелі шырайымен: the tallest building (ең биік ғимарат), the best movie (ең үздік фильм), the most important rule (ең маңызды ереже).
- Мұхиттар, теңіздер мен өзендердің атауларымен: the Pacific Ocean (Тынық мұхиты), the Caspian Sea (Каспий теңізі), the Irtysh River (Ертіс өзені).
- Көпше түрдегі немесе құрамында 'kingdom', 'republic', 'states' сияқты сөздері бар кейбір ел атауларымен: the Netherlands (Нидерланд), the United Kingdom (Біріккен Корольдік), the United States (Америка Құрама Штаттары).
- Реттік сан есімдермен: the first day (бірінші күн), the third time (үшінші рет), the tenth chapter (оныншы тарау).
Сонымен, 'a', 'an' және 'the' артиклін қалай дұрыс таңдаймыз?
Барлығын қорытындылайық. Ең бастысы, өзіңізге мына сұрақты қою: «Мен нақты бір зат туралы айтып жатырмын ба, әлде жалпы зат туралы ма?»
- Жалпы: Бұл жекеше, саналатын зат есім бе? Иә болса, дыбысына қарай 'a' немесе 'an' артиклін қолданыңыз.
- *"I need a phone."* (Маған телефон керек. Кез келген телефон жарайды.)
- Нақты: Тыңдаушы қайсысы туралы айтып жатқанымды біле ме? Ол бірегей ме? Ол бұрын айтылды ма? Иә болса, 'the' артиклін қолданыңыз.
- *"Can you pass me the phone on the table?"* (Үстел үстіндегі нақты телефонды бере аласыз ба?)
Ағылшын тіліндегі артикльдерді меңгерудің ең жақсы жолы — тәжірибе. Сөйлескенде, кино көргенде және кітап оқығанда ана тілінде сөйлейтіндердің оларды қалай қолданатынына назар аударыңыз. Уақыт өте келе дұрыс артикльді таңдау сіз үшін әдетке айналады.
***
Жиі Қойылатын Сұрақтар (ЖҚС)
'A' немесе 'an' артиклін көпше түрдегі зат есімдермен қолдануға бола ма? Жоқ, болмайды. 'A' және 'an' «бір» дегенді білдіреді, сондықтан олар тек жекеше, саналатын зат есімдермен қолданылады. Жалпы көпше түрдегі зат есімдер үшін 'some' сөзін немесе ешқандай артикльді қолданбауға болады. Мысалы, "I saw dogs in the park" деп айтыңыз, бірақ "I saw a dogs" емес.
Қандай жағдайда зат есімдер артикльсіз қолданылады? Бұл «нөлдік артикль» деп аталады. Әдетте жалпы ұғымдар, саналмайтын зат есімдер, көптеген елдердің немесе тілдердің атаулары туралы айтқанда артикль қолданылмайды. Мысалы: "I love music." (жалпы ұғым), "She speaks Kazakh." (тіл) және "We drink water every day." (саналмайтын зат есім).
'A historic' пе, әлде 'an historic' пе? Қайсысы дұрыс? Бұл жиі шатастыратын жағдай. Қазіргі американдық ағылшын тілінде 'a historic' жиі қолданылады, себебі 'h' дыбысталады. 'h' әрпі айтылмайтын кейбір британдық диалектілерде 'an historic' қолданылады. Ағылшын тілін үйренушілердің көпшілігі үшін 'a historic' ең қауіпсіз және стандартты таңдау болып табылады.
Неге 'the United Kingdom' деп айтамыз, бірақ 'the France' демейміз? Біз 'the' артиклін көпше түрдегі (the Netherlands, the Philippines) немесе құрамында 'kingdom', 'republic', 'states' немесе 'emirates' сияқты сөздері бар ел атауларымен (the United Kingdom, the People's Republic of China, the United States) қолданамыз. France, Japan немесе Kazakhstan сияқты жеке сөзден тұратын ел атауларының көпшілігімен артикль қолданылмайды.